Το Master Chef και η κατασκευή υπηκόων

του classreverb  

Δεν μας ανήκουν οι συνταγές, είμαι λίγο κομμουνιστής με αυτά

Θείος Λεωνίδας[1]

Μες το καλοκαίρι, άλλο ένα Master Chef (για συντομία «MC») έφτασε στο τέλος του. Μετά τον Μανώλη και τον Σταύρο, άλλη μία μισθωτή της εστίασης (Μαργαρίτα) κατάφερε να γοητεύσει τους εργοδότες κριτές της με έπαθλο 50 χιλιάρικα οικονομικό και ακόμα περισσότερο συμβολικό κεφάλαιο για να ξεκινήσει το μαγικό ταξίδι στον κόσμο της μικρο-μεγαλο-εργοδοσίας. Λέμε εργοδότες γιατί αυτοί που κρίνουν τους διαγωνιζόμενους, από την βασική τριάδα και τους ντόπιους καλεσμένους μέχρι τον Άθερτον και τον Μπερσέλιους, το κάνουν με την ιδιότητα του αφεντικού. Όχι ως μάγειρες αλλά ως σεφ που απέκτησαν τη λάμψη τους από την εκμετάλλευση των μισθωτών τους. Ως αφεντικά που χρειάζονται τον χρόνο των εργαζομένων τους ώστε να έχουν την άνεση να ταξιδεύουν, να δοκιμάζουν, να πειραματίζονται και να εξελίσσουν τα πολυδαίδαλα πιάτα τους. Ως αφεντικά που χρειάζονται την σχέση εξάρτησης μισθωτού-εργοδότη και την πολιτική εξουσία[2] που τους προσφέρει για να στήσουν τις εστιατορικές μηχανές τους. Χρειάζονται τα χέρια και το μυαλό των μαγείρων που εκτελούν τα πιάτα τους, των σερβιτόρων που τα σερβίρουν, των καθαριστριών που απολυμαίνουν τα μαγαζιά τους, των πληροφορικών που υποστηρίζουν τις e-υπηρεσίες τους και των «συνεργατών» διανομέων στις πλατφόρμες που διατηρούν τις επιχειρήσεις τους ανοιχτές στην καραντίνα. Χωρίς εργαζόμενους να δουλεύουν για σένα δεν έχει εστιατόριο. Χωρίς εστιατόριο δεν έχει μικρο-μεσο-μεγαλο αστούς να στ’ ακουμπάνε για να φάνε τα luxury πιάτα σου. Μπορεί ένας σεφ να δουλεύει το/τα εστιατόριό/ά του μόνος του; Όχι. Άλλωστε, η δουλειά του είναι κατά βάση να μανατζάρει την ομάδα του. Δεν είναι μάγειρας, είναι επιχειρηματίας που ξέρει να μαγειρεύει.

Η μαγειρική στο MC, όπως και στα γαστρονομικά sweatshops, δεν έχει να κάνει με την τροφή αλλά με την αριθμητική της. Barcode, κοστολόγηση, κέρδος. Μην προσπερνάμε ότι οι κριτές συνηθίζουν να αποκαλούν τα πιάτα «κωδικούς» στις ομαδικές διαδικασίες.[3] Άλλωστε, τι αποτελούν οι εν λόγω δοκιμασίες αν όχι μια προσομοίωση της εργοδοτικής έντασης στις επαγγελματικές κουζίνες που στόχο έχει την ορθή εκτέλεση των κωδικών του μενού; Από τους κανόνες μέχρι την τεχνο-ορολογία του, το MC είναι ο απόλυτος εξευτελισμός της έννοιας της τροφής στην υπηρεσία της επιχειρηματικότητας. Τα φαγητά γίνονται κωδικοί, τα ντουλάπια pantry και το λεμονάκι οξύτητα. Δεν βαριέσαι. Τουλάχιστον ξεβλαχεύει (όπως ο Κωστόπουλος) τον κοσμάκη με εργοδοτική φινέτσα. Καλύτερα να ασχολείσαι με μπαλοτίνες, μπλανσαρίσματα, σεβίτσε και ζου παρά με ένσημα, συλλογικές συμβάσεις, ωράρια και απλήρωτη εργασία. Να ξεφεύγουμε και λίγο από τη μιζέρια.

Το MC είναι ένα τηλεοπτικό Κολοσσαίο που κάνει τους πληβείους να ξεχνιούνται. Οι άρχοντες θέτουν τους όρους, οι δούλοι μονομαχούν και το πόπολο εκστασιάζεται. O Βαρδινογιάννης και οι κριτές πλουτίζουν σε κάθε επεισόδιο, οι διαγωνιζόμενοι κυνηγάνε το όνειρο της ταξικής ανέλιξης όπως οι μονομάχοι την ελευθερία και η τηλεθεάτρια εργατική τάξη διαπαιδαγωγείται στον κανιβαλισμό. Σε ένα mentality που διδάσκει ότι ο μόνος τρόπος να ξεφύγεις από τις αλυσίδες σου είναι να πνίξεις με αυτές τον διπλανό σου. Άρτος και θέαμα για να συντηρείται το παραμύθι του ατομικού αγώνα και το χειροκρότημα των πληβείων να ξεπλένει την εκμετάλλευση των πατρικίων. MC από τη μια, Survivor από την άλλη. Στο πρώτο οι πληβείοι χορταίνουν βλέποντας πιάτα που δεν θα φάνε ποτέ. Στο δεύτερο χαίρονται βλέποντας διάσημους να λυσσομανάνε για ένα πιάτο ρύζι. Όταν πεινάς βάλε MC, όταν είσαι χορτάτος βάλε Survivor.

Εργοδοτική κουλτούρα

Το MC βρωμάει εργοδοτίλα. Γεμίζει την κουζίνα με βία, προάγει τον πρωταθλητισμό κι ακόμα κι όταν μιλάει για ομαδικότητα την αξιολογεί ως άρμα στην υπηρεσία της ατομικής επιτυχίας. Καλεί τους παίχτες να ξεπεράσουν τον εαυτό τους, να αξιοποιήσουν «παραγωγικά» το άγχος τους, να φορτσάρουν από το πρώτο λεπτό και άλλα τέτοια βγαλμένα από εγχειρίδια διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού. Το MC δεν ασχολείται με τη μαγειρική αλλά με το γαστρονομικό επιχειρείν και τον κόσμο του. Είναι ένα επιχειρηματικό γαστρονομικό θέαμα που ασχολείται με τον εαυτό του. Είναι ένας διαγωνισμός στημένος από επιχειρηματίες, με πρωταγωνιστές wannabe επιχειρηματίες που με την τρεχάλα τους νομιμοποιούν ιδεολογικά το ταξικό status quo στον τομέα της εστίασης. Όπως λέει κι η Μαργαρίτα (MC 5), εμείς οι μάγειρες θέλουμε μπινελίκια, με το καλό δεν κατάλαβε κανείς.[4] Το MC προβάλει τη μαγειρική από την πλευρά των αφεντικών και την εμφανίζει, μέσα από το θέαμα, ως την πραγματική διαδικασία, κερδίζοντας τη συναίνεση των μισθωτών στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Όπως είπε κι ένας γνωστός μισό αιώνα πριν, «η βιωμένη πραγματικότητα είναι υλικά κυριευμένη από την θέαση του θεάματος και αναπαράγει εντός της την θεαματική διάσταση προσδίδοντας της μια ρητή συγκατάθεση […] η πραγματικότητα αναδύεται εντός του θεάματος και το θέαμα είναι πραγματικό. Αυτή η αμοιβαία αλλοτρίωση είναι η ουσία και το στήριγμα της υπάρχουσας κοινωνίας».[5]

Ταχύτητα, ευελιξία, παραγωγικότητα, ιεραρχία. Βάλε μπρος τη φαντασία σου χωρίς καθυστέρηση. Σκέψου γρήγορα τι πιάτο μπορείς να κάνεις με τα τάδε υλικά. Τρέξε να τα μαζέψεις από το pantry. Μαγείρεψε σε χρόνο ντε τε. Διάλεξε γρήγορα το σκεύος που θα το σερβίρεις. Πούλησέ το με χαμόγελο και σκύψε το κεφάλι μπροστά στην κριτική των ανωτέρων. Ιδρώτας και προσήλωση στο έπαθλο. Σε αντίθεση με τη ψεύτικη κουζίνα του σπιτιού σου, στην πραγματική κουζίνα δεν υπάρχει χρόνος. Το ζητούμενο δεν είναι η απόλαυση της μαγειρικής ως δραστηριότητας. Το ζητούμενο είναι η ορθή εκτέλεσή της ως διαδικασίας παραγωγής ανταλλακτικής αξίας. Το ζητούμενο είναι να αποδείξεις την ικανότητά σου στο multitasking και στην προσαρμογή σε δύσκολες ή έκτακτες καταστάσεις. Αυτό διδάσκει το MC στον νυν και τον μέλλοντα μισθωτό. Διαχειρίσου την εργατική σου δύναμη (μυς, μυαλό) σύμφωνα με τις προσταγές της αγοράς και απόδειξε ότι είσαι πρόθυμος και έτοιμος για το εκάστοτε εστιατορικό κάτεργο. Όπως έλεγε άλλωστε και ο θείος Λεωνίδας σε μια δοκιμασία όπου οι υποψήφιοι προς αποχώρηση κλήθηκαν να ετοιμάσουν 5 πιάτα σε 70 λεπτά, «είναι ότι πιο κοντινό σε μια πραγματική κουζίνα».[6] Αυτή είναι η πραγματική κουζίνα, η κουζίνα των αφεντικών, όχι αυτή που ταΐζει την οικογένεια και την κοινότητα αλλά αυτή που παράγει κέρδος.

Σεξισμός

Δεν έχει νόημα να μετρήσουμε πόσες φορές ακούσαμε τις λέξεις αρχίδια, παντελονάτα, φούστες κλπ. στις τελευταίες σεζόν. «Είσαι αρχηγός, έχεις τ’ αρχίδια; ανέλαβέ τα» δηλώνει ο Πάνος καλώντας τον Ιωάννη να αναλάβει το βάρος του να έχει κάποιος αρχίδια. «Εδώ θα κερδηθεί η ασυλία» λέει ο Διονύσης τινάζοντας το παντελόνι στο ύψος του καβάλου.[7] «Έδειξε ότι έχει πολύ περισσότερα [αρχίδια] απ’ όλους εκεί μέσα» λέει ο Στέφανος για τον Παύλο που είναι gay, υπονοώντας ότι παρότι οι gay δεν είναι πραγματικοί άντρες, ο Παύλος δείχνει προς τιμήν του ότι έχει αρχίδια.[8] Μάλιστα, στα πλαίσια εκείνου που ο Bourdieu ονόμαζε ανδρική κυριαρχία[9] κάποιες παίκτριες μπήκαν αυτόβουλα στον χορό. «Δεν σε τιμάει αυτό το πράγμα και δεν τιμάει και τα παντελόνια που φοράς. Βγάλ’ τα και βάλε μια ξέρω ‘γω φούστα μπαλαρίνας» λέει η Κατερίνα (MC 4)[10], ενώ χαρακτηριστική είναι και η αντρίκια στιχομυθία Κωνσταντίνας-Μαρίνας (MC 5) με τη μία να αμφισβητεί τον ανδρισμό του Ιωάννη και την άλλη να υπερθεματίζει λέγοντας ότι έχει μια φούστα που θα του πηγαίνει.[11]

Η εξίσωση είναι απλή. Άντρας και αρχίδια ίσον ντομπροσύνη και εντιμότητα, γυναίκα και φούστες ίσον φυγοπονία και πισώπλατες μαχαιριές. Η έμφυλη ρητορική του MC αντιπροσωπεύει την κυρίαρχη ρητορική για το φύλο, συμβάλλοντας ταυτόχρονα και στην αναπαραγωγή της. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι ιθύνοντες του MC συνωμότησαν για να διασπείρουν παντού σεξισμό αλλά απλούστατα ότι ο σεξισμός, ως μορφή βίας, πουλάει. Κι επειδή πουλάει αναπαράγεται ακολουθώντας τη μυρωδιά του χρήματος. Η σεξιστική ρητορική είναι βία και η βία ανεβάζει τους δείκτες τηλεθέασης. Η προβολή της λοιπόν εκπορεύεται πρωτίστως από την ανάγκη του μιντιακού κεφαλαίου για κέρδος.

Εντούτοις, στα πλαίσια του προσοδοφόρου φιλελεύθερου diversity, το MC έχει χώρο να φιλοξενήσει και το θεαματικό αντίθετο της σεξιστικής ρητορικής, την αφομοιωμένη δηλαδή αντισεξιστική ρητορική όπως εκείνη της Σπυριδούλας (MC 3), της Ντέμης (MC 4), του Παύλου (MC 5) κλπ. Μια ρητορική που αμφισβητεί τον σεξιστικό λόγο επιφανειακά, κάνοντάς το να μοιάζει με σχολικό καυγά αγοριών-κοριτσιών, με αποτέλεσμα να τον εξωραΐζει ως ακίνδυνο. Έτσι κι αλλιώς, και μόνο από το γεγονός ότι μιλάμε για έναν κανιβαλιστικό διαγωνισμό όπου σεξιστές και αντισεξιστές κολυμπάνε μαζί στον βόθρο του παρτακισμού κυνηγώντας μέσα από τη δημοσιότητα το χρήμα και την γρήγορη επαγγελματική αποκατάσταση, ένας ριζοσπαστικός ταξικός φεμινιστικός λόγος είναι εξ ορισμού αδύνατος.

Μια τύποις φεμινίστρια, μια λεσβία κι ένας gay, δημιουργούν το απαραίτητο μιντιακό πολιτισμικό προϊόν-αντίβαρο στην κυρίαρχη μάτσο κουλτούρα των διαγωνιζόμενων και κατά συνέπεια συντηρούν φαινομενικά μια δεοντολογική ισορροπία που διασφαλίζει την ομαλή εισροή κερδών στο κανάλι. Έτσι κι αλλιώς, στον σύγχρονο καπιταλισμό, η «διαφορετικότητα» (lgbtq άτομα, μετανάστ(ρι)ες, φυλετικές μειονότητες κλπ.) αποτελεί από μόνη της, ένα προσοδοφόρο προϊόν. Στο πεδίο του θεάματος και σε άλλες βιομηχανίες (μόδα, επικοινωνία κ.α.), το diversity[12] είναι πολύτιμο τόσο ως τεχνική διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού (τμήμα Human Resources) προς το εσωτερικό, όσο και ως διαφήμιση (τμήμα Marketing) όπως ακριβώς η φιλανθρωπία και οι πράσινες δράσεις στα πλαίσια της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης (CSR) κλπ.[13]

Για να συνοψίζουμε λοιπόν, το MC είναι ένα σεξιστικό μιντιακό προϊόν που αναγκάζεται να συμπεριλάβει τη διαφορετικότητα υπακούοντας στις μαρκετίστικες επιταγές της βιομηχανίας του θεάματος.

Εθνομιλιταρισμός

Θα ήταν κρίμα η σεξιστική ρητορική του MC να μην διανθιστεί με λίγη μιλιταριστική μπόχα. Έτσι, μέχρι σήμερα, δύο ολόκληρες ομαδικές δοκιμασίες έχουν αφιερωθεί στον ελληνικό στρατό και την πειθαρχία του. Στην πρώτη (MC 2) επιλέχθηκαν σκηνογραφικά τα κανόνια του πολεμικού ναυτικού[14], στη δεύτερη (MC 3) οι έλικες της πολεμικής αεροπορίας.[15] Αν δεν υπήρχε ο covid θα βλέπαμε χακί και στις δύο τελευταίες σεζόν. Κρίμα.

«Θα ήθελα κι εγώ πολύ να ήμουνα κοκκινοσκούφης […] βλέπω αυτήν την αντρίλα, την αγριάδα που έχουν μέσα τους και λέω πάμε, έτσι, μ’ αρέσει»[16] λέει ο κουλ Παντελής σε μια δοκιμασία όπου οι παίκτες μαγειρεύουν μπροστά σε καραβανάδες, οπλίτες, ελικόπτερα, τανκς και αλεξιπτωτιστές που πέφτουν από τον ουρανό. Το σήμα της έναρξης δίνουν οι κανονιοβολισμοί των τανκς[17] και το τσίρκο ξεκινάει. «Λοιπόν παιδιά στις στρατιωτικές αποστολές τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο. Έτσι και στις κουζίνες […[ Πάντοτε πρέπει να βρίσκεστε σε εγρήγορση και να είστε ευέλικτοι» [18], λέει ο πρώην εύζωνας[19] Σωτήρης Κοντιζάς λίγο πριν οι αλεξιπτωτιστές του ελληνικού στρατού εντυπωσιάσουν τους παίκτες με τις αεροφιγούρες τους. Ας δώσουμε βάση στα λόγια του, είναι οι κουζίνες των αφεντικών που απαιτούν ευελιξία και στρατιωτική πειθαρχία, όχι οι κουζίνες μας.

«Αλήθεια, με έχει πιάσει ένα δέος» δηλώνει ο θείος Λεωνίδας «στη θέα των ελικοπτέρων»[20] λίγο πριν αρχίσει να μιλάει για αλεξιπτωτίστριες[21] και καψόνια[22] σε μια κεφάτη αλληλεπίδραση με στρατιωτικούς. Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που εκδηλώνει την αγάπη του για την πατρίδα. Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε τη συγκίνησή μας όταν πέρυσι στην επέτειο της εθνεγερσίας (25η Μαρτίου 2020), η σελίδα του εστιατορίου του έγραφε «Χρόνια Πολλά Ελλάδα μου! Μένουμε Δυνατοί.. Μένουμε Ενωμένοι!», συνοδευόμενη από μια φωτό όπου τρεις νέοι προσπαθούν να στήσουν τη γαλανόλευκη κόντρα στον άνεμο.[23] Δυστυχώς, η καραντίνα που κρατούσε κλειστό το μαγαζί εκείνη την περίοδο δεν του επέτρεψε να ετοιμάσει τα ειδικά πιάτα για την 25η Μαρτίου όπως έκανε το 2019.[24]

Το κωμικοτραγικό μιλιταριστικό μοτίβο δεν είναι τυχαίο. Όπως έχει πει πολλάκις και ο Σωτήρης Κοντιζάς, η δημοκρατία δεν ταιριάζει στην κουζίνα.[25] Τα αφεντικά της λοιπόν δεν ζητάνε στρατιωτική πειθαρχία από καπρίτσιο. Τη χρειάζονται για να κουρδίσουν την εστιατορική μηχανή στα μέτρα τους ώστε να παράγει με το χαμηλότερο κόστος. Έχουμε αναρωτηθεί γιατί οι μάγειρες και οι σερβιτόροι στις ταβέρνες και τα εστιατόρια είναι μόνιμα στην τρεχάλα; Πολύ απλά γιατί το αφεντικό επιλέγει να μην προσλάβει περισσότερους. Ποιος είπε ότι για να ετοιμαστεί ο τάδε αριθμός πιάτων πρέπει μάγειρες, λαντζιέρηδες και σερβιτόροι να χτυπιούνται πάνω κάτω αλαφιασμένοι από την πίεση; Το είπε το αφεντικό που προτιμάει να βγάζει εκατό πιάτα πληρώνοντας δέκα και όχι δεκαπέντε εργαζόμενους. Και για να γίνει αυτό θέλει ένταση κι ένα προσωπικό που να λέει «οκ βασανίζομαι αλλά έτσι είναι το επάγγελμα». Η στρατιωτική πειθαρχία λοιπόν πλαισιώνει ιδεολογικά την ένταση της δουλειάς προς όφελος των αφεντικών, παρουσιάζοντάς την ως αναγκαία παρότι αποτελεί απλά μια εργοδοτική επιλογή. Όσο περισσότερο πιστεύουν οι εργαζόμενοι στην φυσικότητα της στρατιωτικής πειθαρχίας τόσο πιο πρόθυμοι είναι για διαταγές και τόσο περισσότερο δικαιολογούν και υπομένουν την εντατικοποίηση που επιβάλλουν οι σεφ. Αν ο φόβος της απόλυσης αποτελεί το σκήπτρο της πολιτικής εξουσίας των αφεντικών, η πειθαρχία αποτελεί το ιδεολογικό της θέσφατο.

Θείος Λεωνίδας: το αλέγρο πρόσωπο της εργοδοσίας

Συμπαθητικός ο Λεωνίδας ε; Ευγενικός, με χιουμοράκι, από λαϊκή οικογένεια, γράφει αντιρατσιστικά tweet με στίχους των Active Member[26], τραγουδάει ακαπέλα TΧC[27], γουστάρει Αγγελάκα και Θανάση κι απ΄ ότι φαίνεται το ρίχνει αριστερά. Αυτό φωνάζει τουλάχιστον η ονοματοδοσία των μαγαζιών του (Φιντέλ) και οι interior design επιλογές που περιλαμβάνουν επαναστατικά σλόγκαν και τοιχογραφίες του Κάστρο με πιστόλες.[28] Αυτό δείχνουν οι ήρωές του όπως ο Αλιέντε, ο Λαμπράκης και ο Subcomandante Marcos.[29] Και να μην ξεχάσουμε φυσικά τα wannabe αντικαπιταλιστικά του σχόλια όπως ότι το να εκμεταλλεύεσαι εργασία λέγεται καπιταλισμός.[30] Σπουδαίο. Το ότι ο ίδιος βέβαια εκμεταλλεύεται την εργασία ένα σωρό εργαζομένων στα τέσσερα μαγαζιά του -είναι δηλαδή ένας καπιταλιστής της εστίασης- θάβεται κάτω από το γελάκι του. Ή απλά διασκεδάζεται με το γελάκι να υπονοεί ότι είναι φυσιολογικό να εκμεταλλεύεσαι εργασία αφού ζούμε σε καπιταλισμό, κλείνοντας το μάτι στην αριστερά των μικρομεσαίων αφεντικών που φωνάζει ότι το πρόβλημα δεν είναι οι επιχειρηματίες γενικά αλλά το μεγάλο κεφάλαιο.

Αυτή είναι όμως και η γοητεία των αριστερών αφεντικών. Έχουν τον τρόπο να κάνουν και να λένε ό,τι γουστάρουν αρκεί μια στο τόσο να υπενθυμίζουν τις αριστερές καταβολές τους και να διαφημίζουν ότι τάσσονται με το πλευρό της εργατιάς. Με λίγο χιούμορ και μερικά τσιτάτα αποσπούν την ηθική εξιλέωση από τους γύρω τους και ίσως κι από το προσωπικό τους. Έτσι κερδίζουν επάξια το δικαίωμα να επιχειρούν ελεύθερα, να αξιοποιούν την εργατική νομοθεσία προς όφελός τους, να ελέγχουν τον χρόνο του προσωπικού τους και να αφιερώνουν ολόκληρη τη ζωή τους στο κέρδος, χωρίς να διεκδικούν δάφνες επαναστατικότητας αλλά και χωρίς να ντρέπονται για το πως βγάζουν το ψωμί τους. Αριστεροί σαν τον Λεωνίδα εξάλλου έχουν μεγάλο ταλέντο στο να βρίσκουν τρόπους να κοιμούνται ήσυχα το βράδυ.

Ένα καλό χαρτί είναι το μελό με τους μετανάστες. Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε τις ομαδικές δοκιμασίες στις οποίες ο Λεωνίδας και η παρέα του προσέφεραν φαγητό τόσο σε μετανάστ(ρι)ες όσο και σε ευρωπαϊκά στελέχη που συνεργάζονται με συμμορίες όπως οι δουλέμποροι-πολέμαρχοι της Libyan Coast Guard οι οποίοι εκπαιδεύτηκαν και εξοπλίστηκαν από την ΕΕ με 91,3 εκ. ευρώ, για να πνίγουν και να βιάζουν μετανάστ(ρι)ες την περίοδο 2017-2018.[31] Σε ένα συγκινητικό μιντιακό flex της ελληνικής φιλοξενίας ο Λεωνίδας ζήτησε από τους διαγωνιζόμενους να αφήσουν τις γκουρμεδιές και να ετοιμάσουν ένα ζεστό οικογενειακό τραπέζι για πενήντα μετανάστες ενταγμένους σε σχετικά ευρωπαϊκά προγράμματα.[32] Ενώ, έναν μήνα μετά, σε άλλη μια αξέχαστη δοκιμασία με καλεσμένους την επίτροπο ψηφιακών τεχνολογιών της ΕΕ Margrethe Vestager και τον Μαργαρίτη Σχοινά, αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την προώθηση του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής (γουάου), οι διαγωνιζόμενοι είχαν την ευκαιρία να μαγειρέψουν τρόφιμα της Πράσινης Συμφωνίας της ΕΕ και οι αστοί καλεσμένοι την ευκαιρία να διαφημίσουν το παραμύθι του ευρωπαϊκού κεφαλαίου για την πράσινη εκδοχή της εκμετάλλευσης.[33] Τον Μάρτη λαϊκό φαΐ για τους πλεμπαίους, τον Απρίλη γκουρμεδιές γι’ αυτούς που τους κάνουν τη ζωή κόλαση.

Εντωμεταξύ, ο θείος Λεωνίδας δεν είναι ευαίσθητος μόνο με τους μετανάστες αλλά και με την εντρεπρενέρ νεολαία την οποία και σπεύδει να στηρίξει στα πρώτα της επαγγελματικά βήματα. Έτσι, εμφανίστηκε στην εκπομπή του Σταύρου (MC 4)[34] η οποία εκτός από τον θείο είχε και τη στήριξη της Wolt[35] που εδώ και χρόνια βοηθάει το ντόπιο κεφάλαιο να αποφύγει το εργασιακό κόστος των διανομέων, βαφτίζοντάς τους «συνεργάτες» και πρωτοστατεί μαζί με άλλες πλατφόρμες στη διαδικασία συγκεντροποίησης κεφαλαίου στον κλάδο της εστίασης.[36] Τι να κάνει θα μου πεις, να βγει και να καταγγείλει τη Wolt και τις συνθήκες εργασίας στην εστίαση και τις διανομές; Μπα, θα χαλαστεί και με τον κολλητό του τον Σωτήρη ο οποίος άνοιξε πρόσφατα (3ο) εστιατόριο που λειτουργεί αποκλειστικά με παραγγελίες μέσω Wolt.[37] Να ποστάρει για την άθλια εκμετάλλευση των πρακτικάριων και την εργοδοτική βία στα εστιατορικά κάτεργα (βλ. υπόθεση Μποτρίνι);[38] Μπα, θα πέσει το σπίτι του να τον πλακώσει. Αρκεί που έδειξε μέσω fb την αλληλεγγύη του στην καθαρίστρια με το πλαστό απολυτήριο, για να μας πει επί τη ευκαιρία ότι δεν ξεχνάει την εργατική του καταγωγή.[39]

Την ξεχνάει μόνο όταν είναι να μιλήσει για τα του κλάδου του. Εκεί μάλλον εργοδότες και εργαζόμενοι είναι (η γνωστή) οικογένεια όπως γράφει στο προσωπικό του προφίλ.[40] Ή όπως δήλωσε κάπου αλλού, «η ευτυχία γι΄ αυτό που κάνεις δεν συνεπάγεται με το Ε9 σου. Το να ευχαριστιέσαι να κάνεις κάτι δεν συνεπάγεται ότι κάποτε θα βγάλεις χρήματα».[41] Πολύ σωστά. Τι η τζάμπα δουλειά του πρακτικάριου και οι μερικές εκατοντάδες ευρώ που παίρνει ένας εργαζόμενος, τι τα χιλιάρικα που βγάζουν σεφ όπως ο Λεώ; Το ζήτημα είναι να ευχαριστιέσαι αυτό που κάνεις ανεξάρτητα από τις αποδοχές σου. Άλλωστε, η αγνή ευχαρίστηση και η αγάπη για τη μαγειρική τον έπεισαν να παίρνει 60-80 χιλιάδες ευρώ τη σεζόν ως κριτής του MC.[42] Η αγνή ευχαρίστηση και η αγάπη για τη μαγειρική τον έκαναν να ανοίξει τέσσερα μαγαζιά. Τι είναι αυτό που παρακινεί κάποιον που έχει ένα μαγαζί στο κέντρο, να ανοίξει άλλο ένα στη Γλυφάδα, άλλο ένα στην Πλάκα κι άλλο ένα στην Αντίπαρο;[43] Η αγάπη για την μαγειρική φυσικά.

Τέλος, ξέρετε πόσο πάει το γεύμα σε ένα εστιατόριο του αντικαπιταλιστή εραστή της μαγειρικής Λεωνίδα; Κατά μέσο όρο γύρω στα 35 ευρώ το κεφάλι. «Εντάξει δεν σου ζήτησε και μηνιάτικο», θα μας πουν οι γκουρμεδιάρηδες προσπερνώντας ότι για κάποιους από μας το 35ευρω είναι περίπου το 1/3 από τα ψώνια του μήνα. Ας είναι, μπορεί και να’ χουν δίκιο. Το γαμάτο εδώ είναι ότι το 35ευρω πρέπει να το φας μέσα σε δύο ώρες.[44] Μετά πρέπει να αποδεσμεύσεις το τραπέζι για να έρθουν άλλα 35ευρα έτσι ώστε να βγει το βέλτιστο κέρδος που έχει υπολογίσει ο θείος. Σβέλτα λοιπόν, σβέλτες μπουκιές, σβέλτες κουβέντες, σβέλτες απολαύσεις. Με τέτοια αριστερή επιχειρηματικότητα φτιάχνεις τίμια όχι τέσσερα αλλά δεκατέσσερα εστιατόρια και παίρνεις και τα εύσημα από το Κόμμα.[45] Όλα καλά.

Γιατί ασχολούμαστε με το Master Chef;

Πρώτον, γιατί όπως δείξαμε παραπάνω αποτελεί ένα χρήσιμο ιδεολογικό εργαλείο στα χέρια των αφεντικών της εστίασης και του τουρισμού. Οι αξίες του -ατομισμός, εθελοδουλία, σεξισμός, στρατιωτική πειθαρχία κλπ.- προβάλλονται καθημερινά σε εκατοντάδες χιλιάδες σπίτια, διαπαιδαγωγώντας ένα μεγάλο τμήμα του νυν και μέλλοντος εργατικού δυναμικού του κλάδου στην εργοδοτική κουλτούρα. Δεύτερον, γιατί όλα αυτά αφορούν έναν κλάδο πολύτιμο για τον ελληνικό καπιταλισμό. Και για να το διαπιστώσουμε αρκεί να κοιτάξουμε τους αριθμούς της εστίασης τόσο ως ξεχωριστού κλάδου όσο και ως τμήματος του διευρυμένου κλάδου του τουρισμού – γνωστού και ως «πρωταθλητή της ελληνικής οικονομίας» ή «βαριά βιομηχανία της χώρας».[46] Ας το δούμε λοιπόν πιο αναλυτικά παρόλο που θα κουράσουμε.

Μόνο η εστίαση (χωρίς τα καταλύματα) είναι ο κλάδος με τον 2ο μεγαλύτερο πληθυσμό μισθωτών (πρώτο το λιανικό εμπόριο) με 229.597 χιλιάδες εργάτ(ρι)ες ή το 10,87% του συνόλου των μισθωτών της χώρας.[47] Την ίδια θέση καταλαμβάνει μόνη της η εστίαση και στους απασχολούμενους συνολικά (384.196 χιλιάδες όχι μόνο μισθωτοί)[48] ενώ ακόμα και «στα χρόνια της κρίσης» μεταξύ 2010 – 2019, η απασχόληση αυξήθηκε σε εστίαση και καταλύματα μαζί (τουρισμός) κατά +23,8% σε αντίθεση με τους λοιπούς κλάδους όπου την ίδια περίοδο κατέγραψε μείωση κατά -13,5%.[49] Σε ό,τι αφορά τώρα το ΑΕΠ, η (άμεση και έμμεση) συνεισφορά της εστίασης και των καταλυμάτων το 2019 ήταν 27,5% – 33,1%[50], τουτέστιν πάνω από το ¼ του «εθνικού πλούτου».

Ο δυναμισμός της εστίασης στην απασχόληση και το ΑΕΠ τα προηγούμενα χρόνια, έκανε το κράτος να στηρίξει επί covid τα αφεντικά της με ουκ ολίγα μέτρα ρευστότητας και μείωσης εργασιακού κόστους.[51] Σύμφωνα με το capital.gr, χάρη και στην κρατική στήριξη ο τζίρος των αφεντικών της εστίασης το 2020 έφτασε τα 6,13 δις δηλαδή σχεδόν τον προ-πανδημίας τζίρο του 2019 (6,4 δις). Τα 4,2 δις προήλθαν από την εργασία και το 1,93 δις από τα κρατικά μέτρα στήριξης (εκ των οποίων 813 εκ. από την επιστρεπτέα προκαταβολή και 1,1 δις για πληρωμές αμοιβών και εισφορών των εργαζομένων που βγήκαν σε αναστολή).[52] Σύμφωνα πάλι με το capital.gr, ακόμη και εν μέσω covid, οι επιδόσεις των αφεντικών της εστίασης είναι τόσο εντυπωσιακές που οι επιχειρήσεις με υπηρεσίες delivery «κατέγραψαν – όσο και αν ακούγεται απίστευτο – για το 2020 αύξηση του τζίρου τους που αγγίζει το 70% σε σύγκριση με το 2019».[53]

Η παραπάνω στατιστική γλώσσα παρότι ψυχρή είναι σαφής: ο κλάδος της εστίασης και συνολικά του τουρισμού στον οποίο η εστίαση κατέχει σημαντικότατο ρόλο, εκμεταλλεύεται ένα τεράστιο τμήμα της εργατικής τάξης και το κάνει αποτελεσματικά παντός καιρού. Εντός (κι εκτός) κρίσης τα σκλαβοπάζαρά του μειώνουν την ανεργία και προσφέρουν στον ελληνικό καπιταλισμό τεράστιο τμήμα του ΑΕΠ του. Δικαίως το ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ τον χαρακτηρίζει ως έναν εκ των δυναμικών κλάδων «που ανέδειξε η κρίση και λειτουργούν ως μηχανισμοί υπέρβασής της».[54] Ή όπως γράφτηκε αλλού, «κατά την πολυετή περίοδο της Κρίσης, ο εξωστρεφής κλάδος του τουρισμού και της εστίασης αποτέλεσε τη σημαντικότερη εξαίρεση μέσα στη γενικότερη κατήφεια της ελληνικής επιχειρηματικότητας».[55]

Αυτήν την «κατήφεια» της ψωροκώσταινας πολεμάνε οι εργοδότες της εστίασης είτε με μπριζόλες και νάιλον είτε με κολονάτα και ταρτάρ. Αυτήν την κατήφεια πολεμάει κι ο θείος Λεωνίδας με την παρέα του σε ένα εργοδοτικό θέαμα που διαπαιδαγωγεί ιδεολογικά τους μελλοντικούς υπηκόους της «βαριάς βιομηχανίας» του ήλιου και του ουρανίσκου. Γιατί πέρα από τα δεινά του ανταγωνισμού, μην ξεχνάμε ότι ένας σημαντικός παράγοντας της εργοδοτικής κατήφειας είναι και οι συλλογικές συμβάσεις, τα ρυθμισμένα ωράρια, η ασφάλιση και ο ΣΕΠΕ. Ας διδαχθούμε λοιπόν λίγο από τo modus operandi των πρωταθλητών της οικονομίας και ας εμπνευστούμε από τις επιδόσεις τους. Αυτό μας λένε τα φιλελεύθερα παραμύθια. Δεν είναι ντροπή να αποδεχτούμε τον ρόλο του υπηκόου από τη στιγμή που δεν έχουμε τα κότσια να πάρουμε το ρίσκο του επιχειρείν (γιατί ως γνωστόν, σε αντίθεση με τον επιχειρηματία, μισθωτός σημαίνει άραγμα και ασφάλεια). Εξάλλου, μας συμφέρει τα αφεντικά μας να είναι χαρούμενα. Είναι γνωστό ότι όποτε οι δουλειές πάνε καλά, το πρώτο πράγμα που σπεύδουν να κάνουν είναι να αυξήσουν τους μισθούς, να μειώσουν τον χρόνο εργασίας και να μας δώσουν περισσότερες μέρες διακοπές το καλοκαίρι. Ε;

Θέλοντας λοιπόν να συνδράμουμε λίγο κι εμείς ενάντια στη διάχυτη μιζέρια των ημερών, θα κλείσουμε με ένα πεζό του γνωστού ποιητή Ηλία Μαμαλάκη με την ελπίδα οι στίχοι του να εμπνεύσουν τους/τις εργάτ(ρι)ες σε κάθε κλάδο:

«Ποιος είπε ότι η κουζίνα έχει ωράριο

Ποιος είπε ότι εκεί τα λάθη συγχωρούνται

Ποιος είπε ότι δεν θα καείς στις φωτιές

Ποιος είπε ότι δεν θα πάθεις φλεβίτη

Ποιος είπε ότι ο Μάγειρας είναι εργάτης»[56]

Καλό καλοκαίρι.


[1] Συνέντευξη στο «Όλα καλά», Makedonia TV, 21/5/2018 [https://www.youtube.com/watch?v=LqCark0Gb9c] στο 0:13.

[2] Βλ. Classreverb, «Κιμούληδες: η ψυχολογικοποίηση της πολιτικής εξουσίας των αφεντικών», [https://classreverb.home.blog/2021/02/09/1443].

[3] Αντιπροσωπευτικά βλ. Master Chef 3, επ. 35, 14/3/2019 [https://www.youtube.com/watch?v=86wx0gFd-bU] στο 20:15.

[4] Master Chef 5, επ. 88, 1/6/2021 [https://www.youtube.com/watch?v=P3YZxkmKjfc] στο 53:18.

[5] Guy Debor (2000 [1967]), Η κοινωνία του θεάματος, Διεθνής Βιβλιοθήκη, εδάφιο 8.

[6] Master Chef 5, επ. 17, 20/2/2021 [https://www.youtube.com/watch?v=aE5j736FWpM] στο 1:06:16.

[7] Master Chef 5, επ. 16, 19/2/2021 [https://www.youtube.com/watch?v=5ml8Xi9VG0o] στο 1:00:00 και μετά.

[8] Master Chef 5, επ. 17, ό.π, στο 32:49.

[9] Pierre Bourdieu (2007 [1998]), Η ανδρική κυριαρχία, Πατάκη.

[10] Master Chef 4, επ. 34, 16/3/2020 [https://www.youtube.com/watch?v=-0N8sT5Yys8] στο 27:14.

[11] Master Chef 4, επ. 17, ό.π, στο 3:58.

[12] Δηλαδή ποικιλία, πολυμορφία, διαφορετικότητα. Το diversity αναφέρεται στην συμπερίληψη ανθρώπων διαφορετικού χρώματος, ηλικίας, βάρους, φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, θρησκείας κ.α., στις διαφημιστικές καμπάνιες και το προσωπικό των εταιρειών﮲ στην ορατότητά τους δηλαδή ως στοιχείο της εταιρικής στρατηγικής. Bλ. Terilyn Walker, «Why diversity in ads is more important than ever for revenue», 1/9/2020 [https://www.aspireiq.com/blog/why-diversity-in-ads-is-more-important-than-ever-for-revenue-2020].

[13] Βλ. Cinnamon Janzer, «Corporate social responsibility and the rise of the Gen Ζ worker», 24/2/2021 [https://www.zenefits.com/workest/corporate-social-responsibility-and-the-rise-of-the-gen-z-worker]. Βλ. επίσης τη βράβευση γνωστής αλυσίδας σκουπιδοτροφίμων στα Hellenic Responsible Business Awards [https://www.liberal.gr/economy/lidl-ellas-anadeichthike-csr-corporate-brand-tis-chronias-sta-hellenic-responsible-business-awards-2021/389164].

[14] Master Chef 2, επ. 52, 6/7/2017 [https://www.youtube.com/watch?v=ej-bXv4auLI].

[15] Master Chef 3, επ. 35, 14/3/2019 [https://www.youtube.com/watch?v=86wx0gFd-bU].

[16] Ό.π, στο 15:00.

[17] Ό.π, στο 31:14.

[18] Ό.π, στο 39:50.

[19] https://www.koutipandoras.gr/article/o-sotiris-kontizas-eyzonas-oi-asiates-toyristes-kai-i-klasiki-arhaioelliniki-omorfia.

[20] Master Chef 3, επ. 35, ό.π, στο 36:18.

[21] Ό.π, στο 42:10

[22] Ό.π, στο 1:08:47.

[23] Ποστ στην σελίδα του Feedέλ Asador στις 25/3/2020.

[24] Ποστ στην σελίδα του Feedέλ Asador στις 22/3/2019.

[25] Ή κάπως έτσι τέλος πάντων, δεν καταφέραμε να βρούμε τα σχετικά αποσπάσματα.

[26]Ποστάροντας φώτο με μικρούς τσολιάδες [https://www.lifo.gr/now/entertainment/minyma-toy-leonida-koytsopoyloy-poy-sygkinise-internet-gia-ta-matia-enos-paidioy].

[27] Master Chef 4, επ. 3, 29/1/2020 [https://www.youtube.com/watch?v=BdnSfZCjVBw] στο 1:21:10.

[28]https://www.nou-pou.gr/geysh/to-feedel-asador-ine-to-pio-xechoristo-gkourme-mezedopolio-sta-notia-proastia.

[29] Συνέντευξη στο Popaganda, 3/3/2019 [https://popaganda.gr/people/enas-diplos-kafes-ke-mia-bira-ton-leonida-koutsopoulo].

[30]Master Chef 4, επ. 58, 4/5/2020 [https://www.youtube.com/watch?v=1omXZZqzNF0&t=5020s] στο 1:23:40.

[31] Benjamin Bathke, «When helping hurts – Libya’s controversial coast guard, Europe’s go-to partner to stem migration», 24/7/2019 [https://www.infomigrants.net/en/post/18196/when-helping-hurts-libya-s-controversial-coast-guard-europe-s-go-to-partner-to-stem-migration & Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «EU cooperation on migration in Libya» [https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/eutf-noa-libya.pdf].

[32] Master Chef 4, επ. 36, 18/3/2020 [https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=FH2zV3WvtxQ].

[33] Master Chef 4, επ. 54, 27/4/2020 [https://www.youtube.com/watch?v=w7QJ0yZS1zQ].

[34] «Foodman», 15/11/2020 [https://www.youtube.com/watch?v=E_RknB74EuE].

[35]Βλ. Έντυπο της  Συνέλευσης Βάσης Εργαζομένων Οδηγών Δικύκλου (ΣΒΕΟΔ) διαθέσιμο στο https://sveod.gr/?p=2781 & Τάσος Γιαννόπουλος, «Η ‘ομαδάρα’ που ‘κάνει’ έρανο στα εργατικά ατυχήματα», Εφημερίδα των Συντακτών, 29/11/2020 [https://www.efsyn.gr/themata/thema-tis-efsyn/270630_i-omadara-poy-kanei-erano-sta-ergatika-atyhimata].

[36] «Συγκεντροποίηση και αναδιάρθρωση στον καιρό του covid 19. Οι εταιρείες διανομής φαγητού και οι εργαζόμενοι/ες σε αυτές», Traverso Antifa, τ. 6, Μάιος-Ιούνιος 2021.

[37] https://www.athensvoice.gr/taste/697421_o-sotiris-kontizas-se-ena-teleio-video-gia-delivery.

[38] https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/206348_efialtis-stin-koyzina-gia-19hrono-praktikario.

[39] Ποστ στο προσωπικό προφίλ του στο facebook στις 23/11/2018.

[40] Ποστ στο προσωπικό προφίλ του στο facebook στις 2/5/2018.

[41] Συνέντευξη στο «Όλα καλά», 21/5/2018 [https://www.youtube.com/watch?v=LqCark0Gb9c&t=123s] στο 1:54.

[42] https://www.iefimerida.gr/zoi/masterchef-tosa-hrimata-pairnoyn-oi-treis-krites.

[43] Τα τέσσερα μαγαζιά του Λεωνίδα: Feedέλ Urban Gastronomy (κέντρο), Feedέλ Asador (Γλυφάδα), Samano Radio Restaurant (Πλάκα), Samano (Αντίπαρος).

[44]https://www.e-table.gr/restaurant/feedelasador & https://www.e-table.gr/restaurant/feedel-urban-gastronomy & https://www.greecefinedining.com/glimpses/athens/feedel-asador.

[45] Μετά το σχόλιό του για τον καπιταλισμό, η Κατιούσα έγραψε ένα κειμενάκι στο οποίο επαινεί τον εργοδότη Λεωνίδα που αξιοποιεί το βήμα του Master Chef για πικάντικα πολιτικά σχόλια. Άλλωστε, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο κομματικός συντάκτης «τόσος κόσμος το βλέπει, ευκαιρία δεν είναι να μάθει κάτι;» [http://www.katiousa.gr/politismos/mme/leonidas-koutsopoulos-ekmetallevesai-ergasia-afto-einai-kapitalismos-den-einai-vegan].

[46] https://www.tornosnews.gr/permalink/15484.html & https://www.capital.gr/oikonomia/3546156/germanikos-tupos-i-ellada-thelei-na-ginei-protathlitria-europis-stin-anaptuxi & https://www.liberal.gr/news/i-baria-biomichania-tis-choras-tha-simanei-to%C2%A0restart%C2%A0tis-oikonomias/362890.

[47] ΕΡΓΑΝΗ, Ειδικό Ετήσιο Τεύχος 1 Οκτωβρίου έως 31 Δεκεμβρίου 2020, σ. 9 και σ. 16 αντίστοιχα.

[48] ΕΛΣΤΑΤ, Δελτίο Τύπου 16 Απριλίου 2020, σ. 4.

[49] ΙΝΣΕΤΕ Intelligence, «Η απασχόληση στα καταλύματα και την εστίαση και τους λοιπούς κλάδους της ελληνικής οικονομίας 2010-2019», Σεπτέμβριος 2020, σ. 6.

[50] Καθημερινή, 22/9/2020 [https://www.kathimerini.gr/economy/561087781/insete-sta-23-4-dis-i-amesi-syneisfora-toy-toyrismoy-stin-oikonomia-to-2019/].

[51] Βλ καταγραφή όλων των μέτρων στην παρουσίαση της Deloitte, «Ο κλάδος της εστίασης στην Ελλάδα», 13/7/2020 [https://www.amcham.gr/wp-content/uploads/2020/07/Alexis-Damalas-presentation.pdf], σ. 8-10.

[52] Τάσος Δασόπουλος, «Ποιοι είναι οι αριθμοί της εστίασης», 5/2/2021 [https://www.capital.gr/oikonomia/3523621/poioi-einai-oi-arithmoi-tis-estiasis].

[53] Ό.π.

[54] ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ, Έκθεση 2019 για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, Απρίλιος 2019, σ. 81.

[55]Μηχανισμός Διάγνωσης των Αναγκών της Αγοράς Εργασίας – Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, «Η απασχόληση στα καταλύματα και την εστίαση και τους Λοιπούς Κλάδους της Ελληνικής Οικονομίας, 2010-2019», Σεπτέμβριος 2020.

[56] Σχόλιο-ανάρτηση του Μαμαλάκη σε ένδειξη συμπαράστασης στον Μποτρίνι βλ. https://luben.tv/stream/185047.


Το alerta.gr αποτελεί μια πολιτική προσπάθεια διαρκούς παρουσίας και παρέμβασης, επιδιώκει να γίνει κόμβος στο πολύμορφο δικτυακό τοπίο για την διασπορά ριζοσπαστικών αντιλήψεων, δράσεων και σχεδίων στην κατεύθυνση της κοινωνικής απελευθέρωσης... Η συνεισφορά είναι ξεκάθαρα ένα δείγμα της κατανόησης της φύσης του μέσου και της ανάγκης που υπάρχει για να μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει και να μεγαλώνει. Για όποιον/α θέλει να συνδράμει ας κάνει κλικ εδώ