Εξέγερση και αντι-εξέγερση στη Γαλλία
“Η βία αυτή δεν είναι σήμερα αστήρικτη, ασήμαντη, παραβατική. Λέγει ουσιαστικά πράγματα για τη ζωή των πληθυσμών των προαστίων και άρα για ολόκληρη την κοινωνία […] Η βία αυτή είναι υγιής, γιατί εναντιώνεται στη διατήρηση της αδικίας και του κοινωνικού χάους […]”.
Michel Ganozzi, La violence d’une partie de la jenuesse des banlieues est legitime, necessaire et saine
Οι λαϊκές εξεγέρσεις στη Γαλλία τα τελευταία χρόνια τείνουν να μετατραπούν σε μόνιμο γνώρισμα της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας. Ο κύκλος της βίας εξαπλώνεται και έλκει σταδιακά όλο και περισσότερα ταξικά υποκείμενα στη συγκρουσιακή ακολουθία του. Κάποιοι σχολίασαν ειρωνικά ότι τα “μπάχαλα” έχουν γίνει το νέο εθνικό σπόρ των “Γάλλων”. Προσπαθούν έτσι να απαξιώσουν τη σημασία των γεγονότων και να εμφυσήσουν την ιδέα μιας, αντεστραμμένης έστω, εθνικής ομοψυχίας. Την ιδέα της ύπαρξης μιας “εθνικής” τάσης, εκεί που στην πραγματικότητα υπάρχει μονάχα σύγκρουση, αντίφαση και φυγόκεντρες δυνάμεις που παλεύουν να αποκτήσουν την αυτονομία τους απ’ το κέντρο της κρατικής εξουσίας. Εκεί δηλαδή όπου υπάρχει μόνο η σταδιακή αποσύνθεση αυτού που αποκαλούμε “έθνος” ως ζώσας κοινωνικής πραγματικότητας.
Άλλοι επιχειρούν να στρέψουν επιδέξια την μία μερίδα των εξεγερμένων ενάντια στην άλλη, καλλιεργώντας το μίσος και τον ταξικό ρατσισμό, που αποτελεί τον κύριο μηχανισμό ιδεολογικής κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού στις καπιταλιστικές μητροπόλεις. Αυτό για παράδειγμα είναι το περιεχόμενο της στρατηγικής “εθνικής σωτηρίας” που συνιστά την αιχμή του δόρατος της εκλογικής προπαγάνδας της Μαρίν Λεπέν. Η κινητοποίηση της λευκής μάζας των δυσαρεστημένων μικροαστών της ενδοχώρας, οι οποίοι πριν κάποια χρόνια συσπειρώθηκαν στις μεγαλειώδεις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις των Κίτρινων Γιλέκων, ως αντίβαρο στις εξεγερσιακές διαθέσεις του προλεταριάτου των πόλεων, καθώς και του πολυεθνικού λούμπεν προλεταριάτου των προαστίων. Αν κάποιο συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα από αυτή τη συνεχή κοινωνική αναταραχή στη Γαλλία, είναι η έκδηλη αδυναμία του νεοφιλελεύθερου κράτους να οικοδομήσει ένα ταξικό μπλοκ που θα του εξασφαλίσει την απαραίτητη κοινωνική αποδοχή και θα εγγυηθεί την μακροημέρευση της κυριαρχίας του.
Το πρόβλημα βέβαια με αυτόν τον επαναλαμβανόμενο κύκλο εξέγερσης και αντιεξέγερσης είναι η αδυναμία που επιδεικνύουν εξίσου οι επιμέρους ανταρσίες κι εκστρατείες κοινωνικής ανυπακοής που συγκροτούνται αυθόρμητα από-τα-κάτω, να συμμαχήσουν σε ένα ενιαίο κίνημα και να καταφέρουν το οριστικό χτύπημα στη νεοφιλελεύθερη χούντα του Μακρόν που παραπαίει. Μπαίνουμε εδώ στον πειρασμό να θυμηθούμε τον ιστορικό Eric Hobsbawm που κάποτε είχε γράψει ότι κατά την πρώτη εποχή της κυριαρχίας της, στα χρόνια που ήταν ακόμη σε εξέλιξη η βιομηχανική επανάσταση, η αστική τάξη είχε μάθει να ζει με τα περιοδικά ξεσπάσματα αγανάκτησης των προλετάριων. Είχε μάθει να τα θεωρεί ως ένα αναγκαίο κακό, όπου όμως “δεν δικακυβευόταν τίποτε […] πέρα από κάποια περιουσιακά στοιχεία που μια πλούσια χώρα μπορούσε κάλλιστα να τα αντικαταστήσει”.i Με άλλα λόγια, οι αστοί έδειχναν μια ανοχή σε αυτές τις παροδικές εξεγερσιακές εκρήξεις των φτωχών, διότι είχαν καταλάβει ότι αυτό ήταν τίμημα που έπρεπε να καταβάλλουν για να εξαγνίσουν την κυριαρχία τους.
Παρ’ όλα αυτά, η απελπισία των ελίτ στη Γαλλία έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε επιστράτευσαν το παραμύθι των “πρακτόρων της Μόσχας” που δήθεν υποδαυλίζουν τις κοινωνικές ταραχές σε ολόκληρη τη χώρα.ii Εδώ τα διδάγματα από το υπερσυντηρητικό εργαστήρι της εμπόλεμης Ουκρανίας είναι κάτι παραπάνω από πολύτιμα. Λίγο μετά τη λαϊκή εξέγερση που ανέβασε στην εξουσία την ακροδεξιά χούντα του Μαϊντάν, ο τότε πρωθυπουργός Γιάτσενιουκ αποκάλεσε τους ανθρώπους που διαμαρτύρονταν στους δρόμους για την απότομη αύξηση στις τιμές του πετρελαίου θέρμανσης και τις περικοπές στις δαπάνες για την υγεία και την παιδεία, “πράκτορες των Ρώσων” και πέμπτη φάλαγγα που ενεργούσε καθ’ υπόδειξη του εχθρού, δηλαδή της Ρωσίας.iii Να λοιπόν που η ρωσοφοβική προπαγάνδα για το μαύρο χέρι του “Μόσκοβου” είναι σαν τη διαφήμιση της κοκα-κόλα. Πάει με όλα. Παρά την προφανή γελοιότητα της, η θεωρία του “ξένου δάκτυλου” που απεργάζεται στο παρασκήνιο την αποσταθεροποίηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών είναι το τελευταίο καταφύγιο των ευρωπαϊκών πολιτικών και οικονομικών ελίτ που έχουν απωλέσει τα κοινωνικά στηρίγματα τους και βυθίζονται σε μια κρίση νομιμοποίησης της εξουσίας τους. Είναι επίσης ένα τρόπος για να τεθούν εκτός του “υγιούς” κορμού της κοινωνίας εκείνα τα στρώματα απ’ τα οποία προέρχονται τα ταραχοποιά στοιχεία που αντιτίθενται ενεργά και προβάλλουν αντίσταση στις πολιτικές σαλαμοποίησης του προλεταριάτου.
Η πραγματικότητα σε ότι αφορά τα προάστια είναι ελαφρώς πιο σύνθετη. Τα καθεστωτικά μίντια λατρεύουν να παρουσιάζουν τα προάστια ως το προνομιακό πεδίο δράσης της αόρατης απειλής των “ισλαμιστών”. Μάλιστα, η κυβέρνηση πέρασε πριν από μερικά χρόνια δρακόντεια νομοθεσία με την οποία απαγόρευσε κι επίσημα τη δράση των Αδελφών Μουσουλμάνων στις μειονοτικές γειτονιές, παρά το γεγονός ότι οι δομές πρόνοιας που είχε δημιουργήσει η οργάνωση στη ζούγκλα των προαστίων επέτρεπαν στην κυβέρνηση να ισχυρίζεται ότι έχει υπό έλεγχο την ανθρωπιστική κρίση η οποία εκτυλίσσεται σιωπηρά σε αυτά τα εγκαταλειμμένα εδάφη της Δημοκρατίας, χωρίς να αφιερώσει πόρους για την αντιμετώπιση της.iv Χωρίς αμφιβολία, η σύσφιξη των σχέσεων ανάμεσα στα ηγετικά κλιμάκια της Αδελφότητας και την νεο-οθωμανική κυβέρνηση της Τουρκίας έπαιξε κι αυτή τον ρόλο της σε αυτή την απόφαση.v
Από την άλλη, κανείς απ’ όσους εξύμνησαν το νομοσχέδιο ως απαραίτητο για την “εθνική ασφάλεια”, δεν μίλησε για το μετα-αποικιακό απαρτχάιντ που έχει επιβληθεί σε βάρος του πληθυσμού των προαστίων, ή για τη γκετοποίηση του μέσω του ιδεολογικού και πολεοδομικού αποκλεισμού του από τα κέντρα της οικονομικής ζωής της χώρας.vi Η χούντα του Μακρόν προωθεί ένα αφήγημα που παρουσιάζει το πρωτίστως ταξικό ζήτημα των υποβαθμισμένων προαστίων με ουσιοκρατικούς, ταυτοτικούς όρους. Η προπαγάνδα των καθεστωτικών μέσων ενημέρωσης ανάγει μια ταξική αντίφαση που εκπορεύεται από την διάχυτη ένδεια του μεταναστευτικού προλεταριατου, σε σύγκρουση που έχει τις ρίζες της στον θρησκευτικό “φονταμενταλισμό” και το χαμηλό πολιτισμικό επίπεδο των μαζών στις φτωχογειτονιές.vii Η διασπορά ισλαμοφοβικών αντιλήψεων στο κοινωνικό σώμα είναι σίγουρα η πιο αποτελεσματική στρατηγική που διαθέτει η ολοένα και πιο μισητή ελίτ του Ελιζέ για να κρατήσει το προλεταριάτο της Γαλλίας διαιρεμένο και σε κατάσταση μόνιμης ιδεολογικής σύγχυσης.
Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει εδώ στη σταδιακή μεταμόρφωση που έχουν υποστεί οι παράμετροι της ταξικής πάλης στο σύνολο της Γαλλίας, η οποία προσεγγίζει όλο και περισσότερο τις άγριες μορφές που παίρνει ο κοινωνικός ανταγωνισμός στα περιθωριοποιημένα προάστια. Για παράδειγμα , οι νεαροί καταληψίες μαθητές, που πολλές φορές ενεργούν από κοινού ή με την ενθάρρυνση των συλλόγων γονέων και κηδεμόνων, αλλά και των επαγγελματικών ενώσεων των καθηγητών τους, επιδίδονται πλέον στον συστηματικό εμπρησμό των σχολικών εγκαταστάσεων σε δεκάδες πόλεις της Γαλλίας. Μια πρακτική διαμαρτυρίας που εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην εξέγερση της νεολαίας των προαστίων του 2005. Τότε οι διάφοροι επαγγελματίες απολογητές του νεοφιλελεύθερου ολοκληρωτισμού βιάστηκαν να γράψουν για τον υπόρρητο μηδενισμό που διαπότιζε το πνεύμα της διαμαρτυρίας των νέων. Η βία τους ήταν “αντικοινωνική” και απολίτικη, αφού δεν έθετε αιτήματα προς το κράτος και χτυπούσε δομές που δεν είχαν να κάνουν με την άσκηση της κρατικής εξουσίας, αλλά με την παροχή κοινωφελών υπηρεσιών και την κοινωνική μέριμνα. Χαρακτηριστικός εκπρόσωπος αυτής της διανοητικής τάσης, ο γαλλοτραφής ακαδημαϊκός Πανταζόπουλος, ο οποίος έγραφε τότε για τις ταραχές: “Αλλά τέτοιου τύπου ‘ανομικές’ , όπως τις αποκαλούν οι κοινωνιολόγοι, εξεγέρσεις έχουν όνομα: είναι ωμά ατομικιστικές, όχι ‘κοινωνικές’, αφού δεν μεταφέρουν κανένα αίτημα συλλογικού συμφέροντος και αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους που είναι ιδιαίτερα βίαιες”.viii Φυσικά, ο ίδιος “οξυδερκής” σχολιαστής δεν είχε προλάβει να ολοκληρώσει τη φράση του για τον απολίτικο χαρακτήρα του ξεσηκωμού, όταν υποχρεώθηκε να πραγματοποιήσει μια μεγαλοπρεπέστατη κωλοτούμπα χλευάζοντας ως άκυρο τον αντι-αποικιακό λόγο και το πρόγραμμα του κινήματος των “Ιθαγενών της Δημοκρατίας”. Μιας μαχητικής, ακροαριστερής πολιτικής οργάνωσης που αποτέλεσε οργανική έκφραση των πολιτικών ανησυχιών της νεολαίας των προαστίων κι έκανε την εμφάνιση της όταν οι φλόγες της εξέγερσης άρχισαν να σιγοσβήνουν.ix
Στην πραγματικότητα, η συμβολική βία ενάντια στις δομές της κοινωνικής αναπαραγωγής κατά την άποψη μου φανέρωνε όχι μια έλλειψη πολιτικής αντίληψης από την μεριά των νέων, αλλά τον ενστικτώδικο εμπλουτισμό και την επέκταση της ώστε να συμπεριλάβει και μηχανισμούς που με μια πρώτη ματιά δεν εξυπηρετούν κανέναν προφανή πολιτικό σκοπό. Θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για την “φουκωική” στιγμή της εξέγερσης του 2005. Τη διαισθητική αναγνώριση ότι το κράτος δεν έχει “καρδιά” (όπως έλεγαν στις προκηρύξεις τους οι Ερυθρές Ταξιαρχίες), αλλά είναι ένα πλέγμα θεσμών που χρειάζεται να καταστραφεί στην ολότητα του. Με άλλα λόγια, οι μαθητές δεν έβλεπαν τον λόγο που θα έπρεπε να προστατέψουν ένα σχολείο το οποίο ήταν το μέσο για να εμπεδώσουν και να αποδεχτούν ως φυσική την κατωτερότητα τους. Η στάση του λεωφορείου δεν ήταν γι’ αυτούς ένας ακόμη κόμβος του δικτύου της δημόσιας συγκοινωνίας. Ήταν το σύμβολο του πολεοδομικού εγκλεισμού που τους έχει επιβληθεί.
Μια άλλη όψη της κατακρήμνισης της Πέμπτης Δημοκρατίας προς ένα νεο-αποικιακό μοντέλο κυριαρχίας, είναι η αχαλίνωτη βία της αστυνομίας και η κανονικοποίηση αυτής της βίας μέσω της πρόσφατης μεταρρύθμισης του νομικού πλαισίου που ρίχνει το βάρος της απόδειξης στο θύμα, αντί για τον θύτη.x Οι γάλλοι ματατζήδες είναι εδώ και χρόνια ένα από τα πιο εγκληματικά και μισητά αστυνομικά σώματα στην Ευρώπη και δεν διστάζουν να δρουν με όρους παρακρατικής συμμορίας για να προστατέψουν το καθεστώς του Μακρόν που παραπαίει. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι η έφεση για τις πιο υπερβολικές και απάνθρωπες μορφές βίας που επιδεικνύουν σε μόνιμη βάση τα σώματα καταστολής του γαλλικού κράτους, είναι προϊόν της εμπειρίας που απέκτησαν στις γκρίζες νομικές ζώνες των προαστίων. Εκεί που τα ανθρώπινα δικαιώματα των μαύρων και των προλετάριων αραβικής καταγωγής είναι μονίμως υπό διαπραγμάτευση. Στα προάστια οι ξυλοδαρμοί, οι προληπτικοί έλεγχοι, η κακοποίηση, ακόμα και οι εν ψυχρώ δολοφονίες, είναι από καιρό αναπόσπαστο τμήμα της αντιεξεγερτικής στρατηγικής που εφαρμόζει τη αστυνομία. Ο τρόμος είναι η γλώσσα με την οποία το κράτος συνδιαλέγεται με τους υπηκόους του. Έτσι, μπορεί κανείς βάσιμα να υποστηρίξει ότι η αποκτήνωση των CRS ξεκίνησε από εκεί. Από τα προάστια, όπου η ταξική πάλη διεξάγεται με όρους ενός εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της αποικιοκρατούμενης περιφέρειας. Το εργαστήριο μέσα στο οποίο εκκολάφθηκε η νέα αντιτρομοκρατική νομοθεσία που καθιερώνει το τεκμήριο της αθωότητας για τους μπάτσους που σκοτώνουν, ήταν η εμπόλεμη ζώνη της φτωχογειτονιάς των μειονοτήτων.
Όπως είχε γράψει ο Σεζέρ στον λόγο του περί αποικιοκρατίας, ο ναζισμός δεν προέκυψε μέσα από ένα ιστορικό κενό. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης είχαν εφαρμοστεί πρώτα ενάντια στους πληθυσμούς της αποικιακής περιφέρειας , προτού επιστρέψουν στην κοιτίδα τους με την μορφή του ναζισμού, για να καταβροχθίσουν τους ίδιους τους λευκούς Ευρωπαίους.
https://chantsdemaldoror.substack.com
i E. Hobsbawm, Επαναστάτες (Θεμέλιο) σελ. 248-249.
iii Ukraine’s Winter of Discontent Gives Way to Spring of Austerity, NPR.
iv J. Gomes, French Senate Passes Sweeping Measures Against Islamist Infiltration, Middle East Forum.
v Π. Δράκος, Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, μακρύ χέρι του νεο-οθωμανισμού, Huffington Post.
vi Urban Post-colonial Apartheid, Items Editors.
vii M. de Koning, Islamization of the French Riots, Islam, Society & the State.
viii Α. Πανταζόπουλος, Η Γαλλία φλέγεται; (Πόλις) σελ. 29.
ix Α. Πανταζόπουλος, σελ. 38.
