να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε…

Πρόλογος στην 2η αναθεωρημένη έκδοση των Λέξεων που γεννήθηκαν στον δρόμο, της Θένιας Πραντίκου και της Μαρίας Μπουσδέκη. (Εκδόσεις: Δυσήνιος Τύπος, 2022)

Είναι δύσκολο να προλογίζεις ποιήματα ανθρώπων που αγαπάς. Όχι γιατί η κρίση σου δεν έχει μπορεί να είναι δίκαιη —αν υποθέσουμε βέβαια πως υπάρχει δίκαιη κρίση— αλλά κυρίως γιατί διατρέχεις τον εύλογο κίνδυνο να παρασυρθείς από τις συναισθηματικές εκχυμώσεις, να ενωθείς με τις λέξεις και τα πράγματα, να οσμωθείς με τον κόσμο τού έργου, χάνοντας τη λεπτή αποστασιοποίηση που κάθε κριτική, άξια των δεσμεύσεών της, πρέπει υποτίθεται να έχει.

Οι Λέξεις που γεννήθηκαν στο δρόμο σε βγάζουν αυτοστιγμεί από το αδιέξοδο. Από τις πρώτες κιόλας γραμμές δεν αξιώνουν να είσαι δίκαιος. Αντίθετα, σε θέλουν μαζί τους ή εναντίον τους! «Δεν είμαστε ποιήματα για απαγγελία και πώληση αλλά για αυτοπυρπόληση»* μοιάζουν σαν να λένε· είμαστε μαύρες χήρες, ζωσμένες με λέξεις — εκρηκτικά, πεθαίνεις μαζί μας ή φεύγεις αδιάφορος μακριά.

Αυτή η απαίτηση για συμπόρευση, αντιστρέφει όλες τις αξιολογικές κατηγορίες. Αυτό που απαιτείς από μια τέτοια ποίηση δεν είναι να μην υποπέσει στις λακκούβες τής υπερβολής, του διδακτισμού ή ενός έκρυθμου λυρισμού, αυτό που ζητάς από αυτή την ποίηση δεν είναι να εκπληρώσει τις πουριτανικές ρυθμικές και αισθητικές ασκήσεις που η ακαδημαϊκή νόρμα απαιτεί από το έργο, αυτό που ζητάς από αυτά τα ποιήματα είναι να τα κάνουν όλα λάθος. Γιατί δεν μπορείς να είσαι σωστός όταν θέλεις να περιγράψεις έναν λάθος κόσμο. Δεν μπορεί να βγαίνεις ατσαλάκωτος αν θέλεις να τον πολεμήσεις.

Ποίηση σημαίνει επίθεση, θα πει ο ποιητής Jazra Khaleed. Η Θένια και η Μαρία, ακριβώς αυτή τη φράση προσπαθούν να πραγματώσουν. Για να επιτεθείς πρέπει να χαλάσεις την εικόνα σου, να φορέσεις τα χρώματα του πολέμου, η μορφή της κραυγής σου δεν είναι μπορεί να είναι ξέχωρη με τις προθέσεις σου. Και αυτό κάνουν. Οι λέξεις τους είναι ωμές, σαν άγρια δηλητηριώδη φρούτα, οι στίχοι τους είναι αγκομαχητοί, που κόβουν το ρυθμό στη μέση, όπως κόβεται η ανάσα στις διαδηλώσεις από τα δακρυγόνα και το ποδοβολητό, οι φράσεις τους είναι σεσημασμένες, όπως οι γνωστές – άγνωστες που οι φάκελοι της ασφάλειας ξέρουν τα πάντα γι’ αυτές (έτσι νομίζουν!).

Μα τίποτα δεν ξέρουν… όπως δεν ξέρουν και οι βασανιστές, οι βιαστές και οι χωροφύλακες, πότε τα ποιήματα θα γίνουν πέτρες. Γιατί στο μεταιχμιακό σύμπαν αυτών των λέξεων, δεν ξέρεις αν γράφτηκαν τελικά για να καταλήξουν σε μια συλλογή ποιημάτων, να μοιραστούν σε προκήρυξεις, να ακουστούν σαν απελπισμένη ερωτική πρόκληση ενός μεταμεσονύχτιου τηλεφωνήματος ή να ζυμώσουν πράξεις, φωνές και συνθήματα στους δρόμους.  Τα ποιήματα που κρατάτε στα χέρια σας αναδεικνύουν μια ιδιαίτερη σχέση με την απαγγελία. Είναι γραμμένα για να διαβάζονται φωναχτά. Μοιάζουν με ζωντανές καταγγελίες, με ποιητικές διαδηλώσεις. Η σχέση τους με τη γλώσσα αναδεικνύει την αντίληψη που οι συγγραφείς τους έχουν για το λόγο. Το ποίημα πάνω στο χαρτί είναι νεκρό, ζωντανεύει μόνο όταν διαβάζεται.

Η Θένια και η Μαρία δεν κάνουν τέχνη με την σημασία που δίνουν σε αυτή οι τεχνοκριτικοί, δεν τις ενδιαφέρει κάτι τέτοιο. Κάνουν όμως κάτι άλλο, που χαρακτηρίζει διαχρονικότερα την ποίηση: προσπαθούν να διασώσουν τη δική τους βιωμένη ιστορία. Αγωνιούν γιατί φοβούνται πως το δικό μας βίωμα θα το αφηγηθούν τελικά οι ισχυροί και πως σε μια τέτοια περίπτωση «ακόμα και οι νεκροί μας δεν θα μπορούν να κοιμούνται ήσυχοι» (Μπένγιαμιν). Γι’ αυτό γράφουν. Για τον ίδιο λόγο που ο Αριστοτέλης έλεγε πως η τέχνη είναι η πιο προνομιακή περιγραφή τής ιστορικής στιγμής, καθώς μέσα της δεν αποτυπώνει μόνο τα θορυβώδη και μείζονα γεγονότα αλλά και τις μικρές λεπτομέρειες που στο τέλος θα αποδειχθούν σημαντικότερες.

Οι Λέξεις που γεννήθηκαν στο δρόμο συλλαμβάνουν διαισθητικά αυτό που ο Καντ δείχνει στην κριτική του, πως η αισθητική γνώση είναι ανώτερη τόσο της γνωσιοθεωρητικής όσο και της μεταφυσικής. Αντιλαμβάνονται αυτό που έλεγε ο Μαρξ, όταν αντιστρέφοντας το σύστημα του Χέγκελ, τοποθετεί την τέχνη στην τελική βαθμίδα του απολύτου πνεύματος· στον τελικό σκοπό της ιστορίας. Όταν ο κόσμος απελευθερωθεί από το σκλαβιά τού κράτους και τού κεφαλαίου, η ζωή θα είναι το ομόλογο τής ποίησης· ένα ελεύθερο δημιουργικό παιχνίδι.

Η Θένια και η Μαριά κάνουν τέχνη πολιτική, μια ποίηση που συλλαμβάνει τις ιστορικές αλλαγές πριν αυτές συντελεστούν, οραματίζεται την ουτοπία πολύ πριν την σκεφτούν οι θεωρητικοί, προαναγγέλλει έναν άλλο κόσμο. Και όλα αυτά, γιατί σε αντίθεση με τον ορθολογισμό τής πολιτικής δράσης, η ποίηση συλλαμβάνει τους μη ορθολογικά ανακατασκευάσιμους σκοπούς τής ιστορίας. Αντιλαμβάνεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, την ανέκοπη σχέση τού έρωτα με την επανάσταση, του αντιεξουσιαστικού πνεύματος με τη ζωή που γεννιέται από τις στάχτες. Πάνω στο σώμα αυτών των ποιημάτων, θα έλεγε ο Χορκχαίμερ, έχει καταγραφεί η μη συνειδητή ιστοριογραφία τής ζωής, είναι μια τέχνη: κοινωνική άρνηση της κοινωνίας (Αντόρνο).

Γιατί η ποίηση που κρατάτε στα χέρια σας, όπως και κάθε τέχνη άξια τελικά του ορισμού της, είναι πρώτα και κύρια άρνηση της κοινωνίας όπως της βλέπουμε, άρνηση του άμεσα αντιμέτωπου, του κόσμου των τεχνοκρατών, των δολοφόνων και των τεράτων. Είναι όμως μια κοινωνική άρνηση. Όχι μόνο γιατί συλλαμβάνει την πραγματικότητα αρνητικά, αναδεικνύοντας μια αντι-ιστορία των καταπιεσμένων τάξεων, των ματαιωμένων δυνατοτήτων κάθε ιστορικής στιγμής αλλά και γιατί είναι ταυτόχρονα δεμένη μοιραία με την κοινωνία, εντός και δια της οποίας αποκτάει το νόημα της. Μαζί της θα νικήσουμε ή μαζί της θα καταστραφούμε.

Ή με τα λόγια του Βύρωνα Λεοντάρη «Είμαστε μεσοπόλεμος σου λέω, / ανίατα μεσοπόλεμος… Ας πάμε λοιπόν κι απόψε, ας πάμε πάλι κάπου / να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε…»

Σωτήρης Λυκουργιώτης

*Ο στίχος είναι επίσης του Βύρωνα Λεοντάρη