Ούτε Δύση, ούτε Ανατολή: Η ιδεολογία των ίσων αποστάσεων στην υπηρεσία της νέας αποικιοκρατίας*
* Απάντηση στο κείμενο, “Ο ρατσισμός των αντιρατσιστών”, του S. Shahabi.
“Η Αντίδραση κάνει ότι μπορεί για να με αποκλείσει… αλλά το ίδιο με απορρίπτουν ο Σοσιαλισμός και η Επανάσταση”.
Albert Memmi, Πορτραίτο Ενός Εβραίου
Μπορεί η κριτική της κριτικής να θέσει τα στέρεα θεμέλια μιας μεγαλύτερης πνευματικής ελευθερίας; Ή μήπως συνιστά το πρώτο βήμα για μια άτακτη υποχώρηση προς τον γενικευμένο κομφορισμό; Οι ριζοσπάστες θεωρητικοί του ’68 επιτέθηκαν με όλα τα διανοητικά τους πυρομαχικά στις άκαμπτες ιεραρχίες της μαρξιστικής “ορθοδοξίας” και μπόρεσαν να τις κάνουν θρύψαλλα. Το ένα μετά το άλλο, τα οχυρά του παραδοσιακού μαρξισμού έπεφταν κάτω απ’ τα συνδυασμένα χτυπήματα των αυτόνομων μαρξιστών, των στοχαστών της Νέας Αριστεράς, των οπαδών της φουκωικής “μικροφυσικής της εξουσίας”, του κινήματος του πολιτισμικού κι επιστημονικού μεταμοντερνισμού που σταδιακά μεταμορφώθηκε σε πολιτικό μεταμοντερνισμό. Πρώτα αποκαθηλώθηκε η μονοσήμαντη ταυτότητα του βιομηχανικού εργάτη, που συμπαρασύρθηκε απ’ τις σαρωτικές κοινωνικές αλλαγές κι έδωσε τη θέση του στον διάχυτο εργάτη, τον εργάτη-μάζα. Έπειτα πήρε σειρά η καταπολέμηση της δομικής έμφυλης βίας, η αποκωδικοποίηση των σχέσεων σεξουαλικής κυριαρχίας κι εκμετάλλευσης που είχαν διευσδύσει ακόμη και μέσα στις επαναστατικές οργάνωσεις, κάτω απ’ τον μανδύα ενός απολύτως “φυσικού”, βιολογικά καθορισμένου καταμερισμού της εργασίας ανάμεσα στα δύο φύλλα.
Παράλληλα, συντελέστηκε η μεγαλειώδης αφύπνιση των λαών που για δεκαετίες είχε κατακρεουργήσει η παλαιά και νέα αποικιοκρατία. Πρώτα η Κίνα, έπειτα η Αλγερία, η Κούβα, το Βιετνάμ, η μαύρη Αφρική, πήραν τα όπλα κι εξαπέλυσαν παλλαϊκούς πολέμους για να απαλλαγούν απ’ τον θανάσιμο εναγκαλισμό του ιμπεριαλισμού των καπιταλιστικών υπερδυνάμεων. Η πάλη των αποικιών για αυτοδιάθεση, καθώς και ο βαρύς φόρος αίματος που πλήρωσαν για αυτή τους την “αυθάδεια” οι εξεγερμένοι λαοί, λειτούργησαν εκείνη την εποχή παραδειγματικά για τους κοινωνικούς αγωνιστές στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες του Κέντρου. Συγκλονισμένοι από τις σφαγές και τις καθημερινές σκηνές αχαλίνωτης κρατικής βίας οι νεαροί ακτιβιστές συσπειρώθηκαν για να εκδηλώσουν με όλους τους τρόπους την αποδοκιμασία τους για τον πόλεμο, ενώ πολλοί αποφάσισαν να αντισταθούν, αρνούμενοι να υπηρετήσουν στις ένοπλες δυνάμεις. Το αντιπολεμικό κίνημα και η αλληλεγγύη με τους δοκιμαζόμενους λαούς της περιφέρειας μετατράπηκε σε εφαλτήριο για την πολιτική ριζοσπαστικοποίηση της φοιτητικής κυρίως νεολαίας. Στη θέση όμως της οργανωμένης πολιτικής πρωτοπορίας της εργατικής τάξης, βρέθηκαν οι Viet-Minh και οι Παλαιστίνιοι αντάρτες του PFLP, που ενέπνευσαν τις ταξικά συνειδητοποιημένες μειοψηφίες στην Δύση όχι τόσο με την προηγμένη επαναστατική θεωρία τους, αλλά κυρίως με το ηρωικό παράδειγμα τους.
Έκτοτε, η επιχείρηση κατεδάφισης της παραδοσιακής ταξικής θεωρίας υπήρξε τόσο αποτελεσματική που οποιαδήποτε απόπειρα ανασύνθεσης του επαναστατικού προτάγματος στις μέρες μας στάθηκε απλώς αδύνατη. Με κάθε νέα “διεύρυνση” των κατηγοριών της κοινωνικής χειραφέτησης, το ενδεχόμενο ενός από-τα-κάτω ριζικού μετασχηματισμού του πολιτικού και οικονομικού συστήματος απομακρυνόταν ολοένα και περισσότερο, διότι τα πολιτικά προτάγματα λειτουργούν πρωτίστως ως πυκνωτές των συλλογικών αντιστάσεων της κοινωνίας. Ως τόποι συλλογικοποίησης των επιμέρους αρνήσεων της κάθε καταπιεσμένης κοινωνικής ομάδας και όχι σαν πλατφόρμες “ενδυνάμωσης” της μιας ή της άλλης ταυτοτικής μειοψηφίας. Η συλλογικοποίηση προβάλλει την προοπτική της συλλογικής λύτρωσης, της ατομικής χειραφέτησης μέσω μιας καθολικής απελευθέρωσης που μας υπερβαίνει. Από την άλλη, η ενδυνάμωση είναι μια ναρκισσιστική, εσωστρεφής αντίληψη. Ερμηνέυει την αναβάθμιση της κοινωνικής θέσης ως ιδιωτική υπόθεση, η οποία προϋποθέτει την υποβάθμιση της θέσης του άλλου. Στρέφεται πρωτίστως ενάντια στις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες, τις οποίες βλέπει με καχυποψία ως δυνητικούς ανταγωνιστές για την πρόσβαση σε σπάνιους οικονομικούς και πολιτισμικούς πόρους. Περιχαρακώνει τον φορέα που την εκφράζει και διεκδικεί την αναγνώριση της πρωτοκαθεδρίας του θεσμοποιημένου δράματος του εκάστοτε υποκειμένου. Την ανωτερότητα του δικού του, προσωπικού και αμετάθετου βιώματος καταπίεσης κι ετεροκαθορισμού.
Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και η συστηματική άρνηση της κριτικής στον ιμπεριαλισμό που εκφέρουν κάποιες “αντιεξουσιαστικές” συλλογικότητες. Οι ασυμβίβαστοι αυτοί “επαναστάτες” απειλούν θεούς και δαίμονες όταν πρόκειται να διατρανώσουν την αντίθεση τους στην κατασκευή του μετρό στα Εξάρχεια, αλλά σφυρίζουν αδιάφορα μπροστά στην προμελετημένη και συστηματική εξολόθρευση εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων στη Γάζα από τον Σιωνιστικό στρατό.i Από την άλλη, έχουμε την κριτική που διατυπώνεται προς τον αντιμπεριαλισμό από πολιτικοποιημένους πρόσφυγες, όπως ο Shiyavash Shahabi, που μέσα απ’ τα κείμενα τους ισχυρίζονται ότι εκφέρουν έναν λόγο “αυθεντικό” και μη-αναγώγιμο σε προϋπάρχουσες, πολιτικές κατηγορίες. Διατείνονται ότι μόνο εκείνοι φέρνουν στο φως την βιωματική εμπειρία των εγχώριων ετεροκαθοριζόμενων στρωμάτων, που σε μεγάλο βαθμό έχει αγνοηθεί κι έχει αποσιωπηθεί από την πλευρά της παραδοσιακής αντι-αποικιακής θεωρίας.ii
Αντι-οριενταλισμός a-la-carte
Θα ήθελα εδώ να διατυπώσω μερικές κριτικές παρατηρήσεις που θα μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε καλύτερα τις ανακολουθίες που περικλείει ο παραπάνω ισχυρισμος. Καταρχάς, το στάτους του πολιτικού εξόριστου ή πρόσφυγα δεν εγγυάται την “υπεροχή” μιας πολιτικής άποψης έναντι μιας άλλης. Η ανταπόκριση “από την πρώτη γραμμή” είναι πάντοτε πολύτιμη κι οφείλουμε να την λαμβάνουμε υπόψη και να την ενσωματώνουμε στις αναλύσεις μας, ωστόσο από μόνη της δεν μπορεί να εξηγήσει μια δεδομένη ιστορική συγκυρία. Είναι με την μεσολάβηση των κατηγοριών της ριζοσπαστικής πολιτικής θεωρίας που μπορουμε να αναστοχαζόμαστε γύρω απ’ την καθημερινή μας ταξική εμπειρία και αποκτούμε την ικανότητα να κατανοούμε τις αντικειμενικές συνθήκες που την διαμορφώνουν. Αυτές οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες ασκούμε την ατομική ή συλλογική δραστηριότητα μας, προϋπάρχουν και είναι ιστορικά καθορισμένες. Αν αποσπάσουμε την καθημερινή δράση των κοινωνικών υποκειμένων απ’ το ταξικό της υπόβαθρο, αν τη δούμε μονάχα σαν μια έμπρακτη εκδήλωση της προσπάθειας τους για “αυτοπραγμάτωση”, τότε διαπράττουμε το χειρότερο ατόπημα, διότι αυτός ακριβώς είναι ο ορισμός της ιδεολογικοποίησης της κοινωνικής πραγματικότητας, με όλο το αρνητικό φορτίο που φέρει ιστορικά η συγκεκριμένη έννοια. Από αυτή την άποψη, η αξία της άποψης που εκφέρει ένας ιρανός πολιτικός πρόσφυγας στην Αθήνα για την Ισλαμική Δημοκρατία, δεν έχει από μόνη της κι αξιωματικά, μεγαλύτερο βάρος ή εγκυρότητα από την άποψη που έχει ένας ακροδεξιός Κουβανός εξόριστος στο Μαϊάμι για το σοσιαλιστικό καθεστώς στην Κούβα.
Κατά δεύτερο, ο Shahabi καταλογίζει ευθέως στην αντιαποικιακή θεωρία ότι λειτουργεί με όρους ενός “αντεστραμμένου οριενταλισμού”, που την καθιστά τυφλή σε μεγάλο βαθμό ως προς το μαρτύριο εκείνων των κοινωνικών ομάδων που υφίστανται θεσμοποιημένες μορφές αποκλεισμού και καταπίεσης στις κοινωνίες της περιφέρειας, όπως για παράδειγμα οι “γυναίκες” στο Ιράν, η “σουνιτική πλειοψηφία” στη Συρία του Άσαντ, κλπ. Παρ’ όλα αυτά, εδώ νομίζω πως θα ήταν φρόνιμο να αναρωτηθούμε ποια είναι η κατεξοχήν ιδεολογική λειτουργία που επιτελεί ιστορικά ο Οριενταλισμός, όπως τον είχε περιγράψει ο Σαϊντ στις κλασσικές μελέτες του. Ο Οριενταλισμός είναι πάντοτε μια ιδεολογία της κυριαρχίας που αντανακλά συγκεκριμένα ταξικά συμφέροντα κι εξυπηρετεί επίσης πολύ στοχευμένες γεωπολιτικές σκοπιμότητες. Η πρωταρχική χρησιμότητα του έγκειται στην φυσικοποίηση των ταξικών διαφορών, που συντελείται μέσω μιας ανιστορικής ανάλυσης και της ερμηνείας των υφιστάμενων κοινωνικών ιεραρχιών με πολιτισμικούς όρους. Σε ένα δεύτερο επίπεδο αλλά εξίσου σημαντικό, ο Οριενταλισμός είναι το διανοητικό σύμπαν εντός του οποίου συντελείται η αθρόα παραγωγή μονοσήμαντων ιδεολογικών αναπαραστάσεων για τα κοινωνικά υποκείμενα της περιφέρειας, αλλά και η παραγωγή της ίδιας της “Ανατολής”, ως μιας φαντασιακής γεωπολιτικής και πολιτισμικής οντότητας που ως πρωταρχική ιδιότητα έχει μονάχα την ριζική ετερότητα (και κατωτερότητα) της προς την “Δύση”. Οι διανοητικές αυτές κατασκευές εκπορεύονται από ένα ήδη διαμορφωμένο σώμα ιδεών και πεποιθήσεων για την γεωγραφική και πολιτισμική περιοχή της “Ανατολής”, το οποίο είναι πάντοτε προσανατολισμένο και ρέπει αντικειμενικά προς την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική κυριάρχηση και καθυπόταξη της.iii
Και οι οριενταλιστές έπλασαν την “Γυναίκα”
Σύμφωνα με τον Shahabi, η αντιαποικιοκρατική θεωρία “ξεπλένει” την καταπίεση που ασκούν οι εγχώριες εξουσιαστικές δομές της περιφέρειας, κάνοντας θολές επικλήσεις σε έναν ηθικά αμφιλεγόμενο πολιτισμικό σχετικισμό και καλώντας σε επαγρύπνηση απέναντι στον κίνδυνο να ευθυγραμμιστεί ο υποτιθέμενος οικουμενισμός της ριζοσπαστικής θεωρίας με τις οικουμενικές αξιώσεις για κυριαρχία της νέας αποικιοκρατίας. Από αυτή την άποψη, αν ο ισχυρισμός του Shahabi ευσταθεί, τα καθήκοντα των ταξικά αφυπνισμένων υποκειμένων στις καπιταλιστικές μητροπόλεις, είναι προφανή και μάλλον εύκολα συνοψίζονται. Αν θέλουν να παραμείνουν ειλικρινή στις προθέσεις τους και συνεπή με τις αρχές τους, θα πρέπει να είναι σε θέση να παραμερίσουν τα φαντάσματα του αντιαποικιοκρατικού λόγου και να αναγνωρίσουν το δράμα που εκτυλίσσεται μπροστά τους στην πιο γυμνή και στοιχειακή μορφή του. Πρώτα και κύρια, θα πρέπει να υποστηρίξουν ανεπιφύλακτα μια εκστρατεία που θα βοηθήσει τους ιρανούς και τις ιρανές να απαλλαγούν απ’ το “οπισθοδρομικό” σύστημα εξουσίας που έχει προσκολληθεί επάνω τους σαν βαρίδι. Που τους απαγορεύει να ζήσουν “κανονικές” ζωές, όπως κάνουν οι προνομιούχοι προλετάριοι που έχουν την τύχη να διαβιούν στις κοινωνίες της “πολιτισμένης” Δύσης.
Στην πραγματικότητα βέβαια, η “Ιρανή Γυναίκα” δεν είναι παρά μια οπτασία, μια εκκοσμικευμένη Jean d’Arc που κοσμεί τα λάβαρα των νεοσυντηρητικών οπαδών της αλλαγής καθεστώτος στην Δύση. Με τον παραπάνω χαρακτηρισμό, δεν υπαινίσσομαι ότι στο Ιράν δεν υπάρχουν γυναίκες που δικαιωματικά εξεγείρονται ενάντια σε μια μορφή πολιτισμικής καταπίεσης που έχει το γυναικείο φύλο ως πρωταρχικό αποδέκτη. Πιο πολύ εννοώ ότι η καταπίεση αυτή ειδωμένη ως ξεχωριστή στιγμή της κοινωνικής αναπαραγωγής, δεν μας βοηθά να αντιληφθούμε την ύπαρξη μιας ζωηρής διαλεκτικής ανάμεσα στα κοινωνικά αναγνωρισμένα φύλλα, καθώς και τον ρόλο που επιτελεί αυτή η διαλεκτική στο πλαίσιο των μηχανισμών της διευρυμένης κοινωνικής αναπαραγωγής. Για να το πούμε διαφορετικά, η “ελεύθερη” γυναίκα που οραματίζεται ο Shahabi δεν είναι μια προϋπάρχουσα οντότητα, ένα χειροπιαστό συλλογικό υποκείμενο που προσμένει καρτερικά τη στιγμή της απελευθέρωσης του. Είναι ένα φαντασιακό υποκείμενο που μπορεί να καθιερωθεί ως πολιτισμικό πρότυπο και να λάβει σάρκα και οστά σαν κοινωνική μορφή και, μόνο μέσα από μια διαδικασία επιβολής μιας ευρύτερης καπιταλιστικής θέσμισης της κοινωνίας. Μια φιγούρα που ιδανικά θα είναι πιο πολύ το τελικό προϊόν του μετασχηματισμού που υποστηρίζουν με τόσο πάθος οι απολογητές της αποικιοκρατίας και λιγότερο η πρωταρχική αιτία του.
Σε αυτό το σήμείο είναι που οι αρνητές της αποικιοκρατίας, υιοθετούν ολόψυχα την μεθοδολογία και τις επιστημολογικές ιεραρχίες του πιο σκληρού Οριενταλισμού, υποκαθιστώντας τα πραγματικά ταξικά υποκείμενα που βρίσκονται πάντοτε σε κίνηση, με στατικές ταυτοτικές κατηγορίες, εγκλωβισμένες σ’ έναν προαιώνιο και αναλλοίωτο συγκρουσιακό δίπολο. Η μεθοδολογία τους είναι απλή και δοκιμασμένη. Η αναγωγή των συμφερόντων μιας προνομιούχας ταξικής μειοψηφίας σε καθολικό συμφέρον μιας ευρύτερης κοινωνικής ομάδας, είναι το πρώτο βήμα. Η “Ιρανή”, και κατ’ επέκταση η μουσουλμάνα γυναίκα, προβάλλεται ως το αιώνιο θύμα. Μια ακρωτηριασμένη ύπαρξη που ζει μια ζωή χωρίς νόημα, στερημένη από όνειρα και αξιοπρέπεια. Η μοναδική της φιλοδοξία είναι να μοιάσει στις δυναμικές και χειραφετημένες γυναίκες της Δύσης που τόσο θαυμάζει. Για τον Shahabi και τους ομοϊδεάτες του, το μόνο που χρειάζεται να κάνουν οι γυναίκες στο Ιράν για να ελευθερωθούν, είναι να πετάξουν τον φερετζέ τους. Φαίνεται ότι τελικά, σύμφωνα με τη βαθυστόχαστη ανάλυση του συγγραφέα (και των Καστοριαδικών οριενταλιστών που παρέχουν την φιλοξενία τους στα πονήματα του), ο αυτοκαθορισμός της γυναίκας είναι απλώς ζήτημα ένδυσης. Δεν έχουν σημασία οι υλικοί όροι της ζωής του υποκειμένου. Η πρόσβαση του σε επαρκή τροφή, καθαρό νερό, ενέργεια και στέγαση. Σε υπηρεσίες μόρφωσης και υγείας που είναι δωρεάν και προσβάσιμες για όλους. Η ύπαρξη δομών αλληλεγγύης κι ενός κολλεκτιβιστικού πνεύματος αλληλοβοήθειας που βρίσκεται σε μετωπική αντιπαράθεση με τον ατομικισμό, που στην Δύση έχει πια αναχθεί σε υπέρτατη αξία.
Αναγνωρίζουμε εδώ το ιδεολογικό αποτύπωμα της γνωστής φιλελεύθερης φόρμουλας που εκλαμβάνει την ελευθερία ως μια καθαρά ιδιωτική υπόθεση. Ως μια διαδικασία που είναι συνυφασμένη με την ιδιωτική συσσώρευση πόρων που προορίζονται να αποτελέσουν τα υλικά μέσα για την χειραφέτηση του ατόμου, η οποία στο πλαίσιο αυτής της καπιταλιστικής συνθήκης, είναι νοητή μονάχα ως εξύψωση του ατόμου πάνω απ’ την κοινωνία. Ως η απαλλοτρίωση των συλλογικών πόρων της κοινωνίας για την εξυπηρέτηση ιδιωτικών σκοπών και αναγκών. Κανένα ίχνος δεν βρίσκουμε εδώ από μια ταξική ανάλυση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης μέσα στον γυναικείο πληθυσμό, ο οποίος αναπαριστάται άκριτα και a priori ως ένα ενιαίο και ομοιογενές συλλογικό υποκείμενο, μια κοινωνική ομαδοποίηση με ταυτόσημες επιθυμίες και συμφέροντα. Η πλασματική αυτή αναπαράσταση οφείλεται εν μέρει και στην αυτοαναφορική λογική του Οριενταλισμού, που αδυνατεί να αποδεχτεί και να εντάξει στο ηθικό του σύμπαν οποιαδήποτε ατομική ή συλλογική επιλογή δεν συμβαδίζει με τον συμβατικό ορισμό που έλαβε η έννοια της αυτονομίας από τη δυτική σκέψη, αλλά και με την αδήριτη ανάγκη της να διευρύνεται πάντοτε εκθετικά, κατά τα πρότυπα της ανάγκης που έχει το καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής για μια συνεχή μεγέθυνση της οικονομίας.
Η γυναίκα που ενυπάρχει στον πυρήνα του ιδεολογήματος των αρνητών της αποικιοκρατίας, είναι μια αφαίρεση. Μια κατά βαση πλασματική, μονοδιάστατη οντότητα απογυμνωμένη από τις διευρυμένες κοινωνικές ανάγκες της κι απ’ το πλέγμα των ταξικών σχέσεων των οποίων είναι μέρος. Στην πραγματικότητα, είναι η γυναίκα που ανήκει στα ανώτερα στρώματα της κοινωνικής ιεραρχίας κι έχει λύσει τα πρωταρχικά προβλήματα που αφορούν στην επιβίωση της. Έχει συσσωρεύσει πλούτο και μόρφωση κι εν πολλοίς το οργανικό της συμφέρον της υπαγορεύει να συγκρουστεί με τον θεσμοποιημένο κολλεκτιβισμό του Κράτους, να απαιτήσει την κατάργηση του και την ανατροπή του καθεστώτος. Μια τέτοια ριζική αλλαγή στα ανώτερα κλιμάκια της κοινωνικής πυραμίδας θα κατέληγε χωρίς αμφιβολία σε ανακατατάξεις και στο πεδίο της οικονομίας. Πιο συγκεκριμένα, υπό την επίβλεψη του ΔΝΤ και του ΠΟΕ που καραδοκούν, θα έδινε το έναυσμα για το βάθεμα της διαδικασίας της αγοραιοποίησης και την επέκταση του ιδιωτικού κεφαλαίου σε βάρος του κρατικού και του συνεταιριστικού τομέα της οικονονομίας, που επιβιώνουν μέχρι σήμερα χάρη στους κοινωνικούς ελέγχους, τους δασμούς και τις κρατικές επιδοτήσεις της ισλαμικής “δημοκρατίας”.iv Μόλις λοιπόν επανεισάγουμε την ταξική διάσταση στην μελέτη του έμφυλου ζητήματος, είμαστε σε θέση να καταλάβουμε πολύ καλύτερα ποια ταξικά συμφέροντα εξυπηρετεί ο αδιάλλακτος “φιλελεύθερος ριζοσπαστισμός” του Shahabi και των ομοϊδεατών του.
Στα παραπάνω θα πρέπει να προσθέσουμε και την παντελή ανιστορικότητα της έννοιας της έμφυλης χειραφέτησης, με τον επιδερμικό τρόπο που αυτή χρησιμοποιείται από τον Shahabi και τους υπόλοιπους χρήσιμους ηλίθιους της αποικιοκρατίας. Με τον όρο αυτό εννοούμε πιο πολύ την ηθελημένη αδυναμία των εκπροσώπων αυτής της διανοητικής τάσης να μάθουν το παραμικρό και να ενσωματώσουν στις αναλύσεις τους τις ιστορικές αναφορές και την απτή εμπειρία από προηγούμενες στρατηγικές “χειραφέτησης” από-τα-πάνω, οι οποίες αποτέλεσαν κομμάτι μιας γιγαντιαίας άσκησης κοινωνικής μηχανικής που εφαρμόστηκε από την Δύση σε συνθήκες στρατιωτικής κατοχής και καθολικής αδυναμίας του τοπικού πληθυσμού να αντιδράσει. Για παράδειγμα, η ινδοαμερικανή ακαδημαϊκός Deepa Kumar σε μια διάλεξη της έκανε αναφορά στην διεθνή εκστρατεία “Beauty Without Borders”, που οργανώθηκε και χρηματοδοτήθηκε εξολοκλήρου από πολυεθνικούς εταιρικούς κολοσσούς παραγωγής καλλυντικών όπως η Revlon και η L’ Oreal.v Η “εκστρατεία” είχε σαν διακηρυγμένο στόχο να συμβάλλει στην “απελευθέρωση” των γυναικών στο κατεχόμενο Αφγανιστάν, διοργανώνοντας σεμινάρια κι εργαστήρια όπου οι συμμετέχουσες μπορούσαν να διδαχτούν τους βασικούς κανόνες της γυναικείας περιποίησης, τεχνικές καλλωπισμού, μακιγιάζ, κλπ. Με άλλα λόγια, τα σεμινάρια προορίζονταν να λειτουργήσουν ως εισαγωγικά μαθήματα στα οποία οι Αφγανές θα υποβάλλονταν σε μια ταχύρρυθμη πλύση εγκεφάλου σχετικά με τα ενδεδειγμένα πρότυπα της ομορφιάς στην Δύση.
Παράλληλα, η εκστρατεία ισχυριζόταν ότι θα “ενδυνάμωνε” τις Αφγανές καλλιεργώντας την αυτοεκτίμηση τους μέσω της “βελτίωσης” της εξωτερικής εμφάνισης τους, αλλά κι ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη της “γυναικείας επιχειρηματικότητας” στη χώρα. Δηλαδή προτρέποντας όσες γυναίκες συμμετείχαν στο πρόγραμμα να αποκτήσουν την δική τους επιχείρηση, ένα ινστιτούτο γυναικείας περιποίησης ή ένα σαλόνι ομορφιάς. Εδώ έχουμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε το κοινωνικό παράδειγμα της νέας αποικιοκρατίας σε πλήρη δράση. Η ανάδειξη της επιχειρηματικότητας των γυναικών, θα οδηγούσε στη δημιουργία μιας πρωτόλυας επιχειρηματικής τάξης στο Αφγανιστάν που θα ταύτιζε τα οικονομικά κι ευρύτερα ταξικά συμφέροντα της με τη συνέχιση της κατοχής απ’ τους Αμερικανούς. Τα ινστιτούτα ομορφιάς θα αποτελούσαν την υποδομή μέσα απ’ την οποία θα συντελούνταν η συστηματική διάδοση κι επιβολή των πολιτισμικών προτύπων της καπιταλιστικής Δύσης στη βαθιά συντηρητική τοπική κοινωνία, ενώ η έννοια της γυναικείας “ανεξαρτησίας” αποκτούσε ενα μονοδιάστατο νόημα, δηλαδή την ικανότητα προσπορισμού των μέσων για την επιβίωση μέσω της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Και φυσικά η επιχειρηματική δραστηριότητα που υποδείχτηκε ως η πλέον κατάλληλη για τις γυναίκες του Αφγανιστάν, ήταν αυτή που έχει ως αντικείμενο την συστηματική αναπαραγωγή των στερεοτυπικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών που συνιστούν μια γυναίκα κοινωνικά αποδεκτή στις ετερόνομες κοινωνές της Δύσης.vi
Η Συρία ως πεδίο ταξικής πάλης
Ας πάμε τώρα στο παράδειγμα της Συρίας. Ας δούμε πώς ο Οριενταλιστικός τρόπος σκέψης στην πραγματικότητα στάθηκε ανυπέρβλητο εμπόδιο στην προσπάθεια κατανόησης των τεκταινόμενων που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της επανάστασης, που τελικά ανέτρεψε τον Άσαντ κι επέτρεψε να ανέβει στην εξουσία μια σκιώδης συμμαχία ένοπλων σαλαφιστικών οργανώσεων με έδρα το Ιντλίμπ. Αν διαβάσει κανείς τις αναλύσεις των δυτικών ΜΜΕ, θα βγάλει το συμπέρασμα ότι αυτή η τιτάνια σύγκρουση ήταν απλώς το τελευταίο επεισόδιο στην μακροχρόνια όσο και απονενοημένη παλη των λαών της Ανατολής ενάντια στην τυραννία και τον δεσποτισμό που διαχρονικά φαίνεται ότι αποτελούν τη φυσική τους κατάσταση. Σε αυτό το απλουστευτικό δίπολο, απο την μία υπάρχει μια άμορφη μάζα χωρίς διακριτές ταξικές αναφορές, ο ενωμένος “Συριακός Λαός”, που επαναστατεί και προβάλλει αυτονόητες συλλογικές διεκδικήσεις όπως ελευθερία, ατομικά δικαιώματα και μια νέα γεωπολιτική σχέση με την Δυση. Από την άλλη υπάρχει απλώς η εξουσία του “δικτάτορα” και η φυσική βία των κρατικών σωμάτων καταστολής. Απογυμνωμένος από ταξικά στηρίγματα, ιδεολογική επιρροή και κοινωνικές συμμαχίες, ασκεί την εξουσία του καταφεύγοντας στις μαζικές δολοφονίες και τον εκφοβισμό ενάντια στο σύνολο σχεδόν της κοινωνίας. Έχουμε εδώ να κάνουμε με μια “ανάλυση” του μπααθισμού σχεδόν με μεταφυσικούς όρους. Ως ένα κοινωνικό φαινόμενο που προσεγγίζει τον ορισμό που έδιναν στο απόλυτο κακό οι θεολόγοι του μεσαίωνα ως μια δύναμη καθαρά αρνητική, ως διαστροφή της ζωής, θεμελιωδώς ανίκανη να ενεργήσει θετικά και να δημιουργήσει.
Είμαστε πράγματι πολύ μακριά από μια ταξική ανάλυση που θα ερμήνευε την εξέγερση ως μια εκρηκτική διαμάχη ανάμεσα σε αντιτιθέμενες κοινωνικές δυνάμεις, αλλά και σε γεωπολιτικά συμφέροντα που έλαβαν ενεργό μέρος στη σύγκρουση κι επηρέασαν αποφασιστικά την μετέπειτα πορεία της. Μια τέτοια ανάλυση δεν συμφέρει τους Οριενταλιστές γιατί θα βρεθούν αναγκασμένοι να μιλήσουν και για το θετικό αποτύπωμα της κοινωνικής δομής, για τα ταξικά συμφέροντα, τις ψυχικές επενδύσεις και τις φαντασιακές ταυτίσεις των κοινωνικών υποκειμένων που συντάχτηκαν με την πλευρά του καθεστώτος, τουλάχιστον κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης του πολέμου. Μια τέτοια μεθοδολογική προσέγγιση θα μας βοηθούσε να καταλάβουμε ότι η θεμελιώδης αιτία του εξεγερτικού κύματος που σάρωσε τη Συρία δεν ήταν τόσο ένα συλλογικό αίτημα για την θεσμοποίηση ενός φιλελεύθερου πολιτικού και οικονομικού μοντέλου, αλλά η αγανάκτηση των ανθρώπων από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, που πληγήκαν πιο άμεσα από τις νεοφιλελευθερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις που επέβαλλε το καθεστώς έπειτα από την πίεση που άσκησαν ο ΠΟΕ και το ΔΝΤ.vii
Ας δούμε εδώ πόση διαφορά υπάρχει ανάμεσα στην δοκιμασμένη μεθοδολογία που αυτόματα επιστράτευσε ο μέσος ευρωπαίος διανοούμενος προκειμένου να κατανοήσει, να αναλύσει και να χαρτογραφήσει κοινωνικά την εξέγερση των Κίτρινων Γιλέκων, που συντάραξε για τρία συνεχόμενα χρόνια την Γαλλία, και την τεμπέλικη προσφυγή σε οριενταλιστικά στερεότυπα που επέδειξαν οι ίδιοι διανοούμενοι όταν επρόκειτο να αναζητήσουν τις αιτίες της συριακής κοινωνικής αναταραχής. Όλοι γνωρίζουν ότι αφορμή για τον ξεσηκωμό στην Γαλλία αποτέλεσε η αύξηση στις τιμές των καυσίμων που ανέβαζε σε δυσθεώρητο ύψος το κόστος της καθημερινής μετακίνησης από τα περίχωρα προς το κέντρο του αστικού ιστού. Δημιουργήθηκαν με αυτόν τον τρόπο οι αντικειμενικές συνθήκες για την περαιτέρω οικονομική υποβάθμιση και περιθωριοποίηση της ξεχασμένης ενδοχώρας σε σχέση με τις μητροπόλεις, που έχουν αναλάβει τον ρόλο των κέντρων οικονομικής δραστηριότητας και των κόμβων διασύνδεσης εμπορευμάτων εντός του συστηματος του διεθνοποιημένου καπιταλισμού.viii
Από την άλλη, σχεδόν κανείς δεν αναφέρθηκε στην κατάργηση των κρατικών επιδοτήσεων στην βενζίνη, ή στην διάλυση της κρατικής υπηρεσίας για τον έλεγχο και την διαμόρφωση των τιμών, προκειμένου να εξηγήσει το βίαιο ξέσπασμα της λαϊκής όργής στη Συρία, που εκδηλώθηκε πρώτα σε υποβαθμισμένα επαρχιακά διαμερίσματα όπως το Idlib. Την ίδια στιγμή, το 2000 η κυβέρνηση του Άσαντ πήρε την απόφαση να αποσύρει όλους τους δασμούς που προστάτευαν χιλιάδες εγχώρια προϊόντα από τον διεθνή ανταγωνισμό και κατήργησε την διαχρονική απαγόρευση και τις ποσοστώσεις στις εισαγωγές, στρέφοντας την οικονομία προς ένα εξωστρεφές εξαγωγικό μοντέλο. Παρά τους αρχικούς θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης (5,1% στο διάστημα 2000-2011), η ανισότητα ανάμεσα στα εύπορα στρώματα των πόλεων και τις αγροτικές μάζες στην επαρχία αυξήθηκε ραγδαία. Την στιγμή που το ΔΝΤ έκδιδε την μία διθυραμβική έκθεση μετά την άλλη για την μεταμόρφωση της Συρίας σε μια εθνική οικονομία ευνοϊκά διακείμενη προς την ιδιωτική πρωτοβουλία, η φτώχεια το 2004 λάμβανε μαζικές διαστάσεις και σκαρφάλωνε στο εκρηκτικό 30% (5,3 εκατομμύρια) του πληθυσμού. Το 62% των θυμάτων της αγοραιοποίησης της οικονομίας ήταν συγκεντρωμένο στις επαρχίες του Idlib, της Raqqa και του Deir Ezzor, περιοχές που αργότερα έμελλαν να αναδειχτούν σε κέντρα εξεγερσιακής δραστηριότητας, αλλά και σε προπύργια των σαλαφιστών του Ισλαμικού Κράτους. Παράλληλα, η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου που υπέγραψε η Συρία το 2004 με την νεο-οθωμανική Τουρκία, είχε σαν αποτέλεσμα την αθρόα εισαγωγή φτηνών ειδών ένδυσης από τις τουρκικές βιομηχανίες που οδήγησε νομοτελειακά στον αφανισμό του εγχώριου τομέα των μικροβιοτεχνιών. Τα παζάρια στις πόλεις πλημμύρισαν με φτηνά ρούχα απ’ την Τουρκία, οι βιοτέχνες χρεοκόπησαν και προλεταριοποιήθηκαν, τη στιγμή που σύμφωνα με μια συντηρητική εκτίμηση, η ανεργία των εργατών το 2011 άγγιξε το 15-20%.ix
Αυτή η τεκτονική μετατόπιση των ταξικών δυνάμεων και η ουσιαστική κατάργηση του “κοινωνικού συμβολαίου” που είχε εγγυηθεί την εξουσία του μπααθισμού για χρόνια, μας δίνει ένα πρώτο περίγραμμα του κοινωνικού υπόβαθρου της συριακής εξέγερσης. Μας βοηθάει να κατανοήσουμε πολύ καλύτερα πώς δημιουργήθηκε εκείνη η δυσαρεστημένη πλειοψηφία που τελικά μπόρεσε να ανατρέψει το μπααθικό σύστημα εξουσίας, αλλά και τα πραγματικά κίνητρα που ώθησαν αυτούς τους απογοητευμένους ανθρώπους στη δράση. Τίποτα απ’ όλα τα παραπάνω, δεν συγκρίνεται βέβαια σε γοητεία κι εξωτισμό, με την προαιώνια μάχη ανάμεσα στον “δεσποτισμό” της Ανατολής και στην επιθυμία των πληβείων για ελευθερία. Μια επιθυμία που μένει πάντα ανεκπλήρωτη, εφόσον οι πληβείοι της Ανατολής είναι πάντοτε προορισμένοι να καταλήγουν σε ένα καθεστώς πιο δεσποτικό από εκείνο που ανέτρεψαν, ακόμη κι όταν κατορθώνουν να νικήσουν. Η αποικιοκρατία βέβαια δεν παίζει κάποιον ρόλο, ούτε έχει κάποια σχέση με αυτή την εξέλιξη. Όπως όλα δείχνουν, αυτή είναι η “φύση των πραγμάτων” και τίποτα δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξει για εκείνους.
Νεομπουρζουάδες όλου του κόσμου ενωθείτε
Μήπως όμως η “πολιτισμένη” Δύση μπορεί να τους βοηθήσει; Μήπως μπορεί να τους σώσει απ’ τον εαυτό τους; Όπως ο Λένιν ήταν πεισμένος ότι χρειαζόταν μια ομάδα στρατευμένων αστών διανοουμένων, για να εμφυτεύσει την ταξική συνείδηση από-τα-έξω στους εργάτες που δεν μπορούσαν να υψωθούν πάνω απ’ την ανάγκη της ικανοποίησης των άμεσων συντεχνιακών τους αιτημάτων, έτσι και οι δύστυχοι Ανατολίτες είναι καταδικασμένοι να στρέφονται προς την κοιτίδα του “πολιτισμού” για να αντλήσουν καθοδήγηση αναφορικά με το πώς πρέπει να ζήσουν τις ζωές τους. Κι επειδή οι κοινωνίες τους είναι στατικές και αδυνατούν να παράξουν οργανικές μεταβολές που θα απορρέουν από ενδογενείς κοινωνικές διεργασίες, μπορούν μονάχα να ελπίζουν σε μια “καλοπροαίρετη” και “ανθρωπιστική” παρέμβαση της συλλογικής Δύσης, η οποία με την συντριπτική στρατιωτική και οικονομική υπεροχή της, είναι σε θέση να υπονομεύσει την κατεστημένη εξουσία των τοπικών αρχόντων και να χαρίσει στους λαούς της περιφέρειας την νέα αρχή που τόσο έχουν ανάγκη. Για να διατηρήσει βέβαια κανείς την πίστη του/της σε αυτές τις δοξασίες, είναι απαραίτητο να σκέφεται και να προσεγγίζει τα γεγονότα ανιστορικά. Διότι για να είμαστε σε θέση να μιλάμε για μη-αναγώγιμες ποιότητες των κοινωνικών υποκειμένων, για ουσιοκρατικές οντότητες που παραμένουν αναλλοίωτες στον χρόνο και μπορούν να τακτοποιηθούν εύκολα και προβλέψιμα μέσα στο δίπολο της ριζικής ετερότητας ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, θα πρέπει να αποφύγουμε να αποτυπώσουμε την καταγωγή των εννοιών σε σχέση με το στάδιο της κοινωνικής πάλης κατά το οποίο έκαναν την εμφάνιση τους. Θα πρέπει να μην τις συσχετίσουμε με συγκεκριμένα ταξικά συμφέροντα, ούτε να προχωρήσουμε σε μια αναδρομή ως προς τις κοινωνικές συνέπειες που επέφεραν εκεί όπου εφαρμόστηκαν.
Αν αντιμετωπίζουμε με καχυποψία απόψεις που υιοθετούν έναν ορισμό της “ελευθερίας” βγαλμένο κατευθείαν μέσα απ’ τα σημειώματα της σύνταξης των NYT και της Καθημερινής, δεν είναι επειδή δίνουμε προτεραιότητα στο μαρτύριο των Παλαιστίνιων έναντι των δεινών που υπομένουν οι υποτελείς κοινωνικές ομάδες στα λεγόμενα αντιμπεριαλιστικά καθεστώτα, αλλά γιατί γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η επιβολη του δυτικού μοντέλου στις χώρες αυτές δεν πρόκειται να οδηγήσει στην κατοχύρωση του αυτοκαθορισμού για τα λαϊκά στρώματα, ούτε στην βελτίωση των υλικών όρων της ζωής τους. Σίγουρα κανείς δεν έχει το ηθικό δικαίωμα να απαιτήσει απ’ τους Ιρανούς να βάλουν τις δικές τους ζωές σε κίνδυνο για να σώσουν εκείνες των Παλαιστίνιων. Από την άλλη, η αλληλεγγύη έχει δυσθεώρητο τίμημα, είτε είσαι φρουρός της επανάστασης στην Τεχεράνη, μαχητής της Χεζμπολά στο νότιο Λίβανο, διαδηλωτής στην Αθηνα, ή αλληλέγγυος καταληψίας φοιτητής στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποτελεί ωστόσο τον ακρογωνιαίο λίθο μιας στάσης ζωής που βασίζεται στην επαναστατική ηθική της αυτονομίας. Κι αυτό γιατί βρίσκεται σε απόλυτη αντιδιαστολή με την λογική του κοινωνικού κανιβαλισμού και της επιβίωσης του ισχυρότερου, που αποτελεί την κατεξοχήν φαντασιακή έκφραση της καπιταλιστικής διεθνοποίησης και συνίσταται ακριβώς σε αυτό: την προθυμία του νεοφιλελεύθερου υποκειμένου να θυσιάσει τους γύρω του προκειμένου να εξασφαλίσει την καλυτέρευση των όρων της δικής του ζωής. Δηλαδή, να επιτύχει την άνοδο του στην κοινωνική ιεραρχία, ανεξάρτητα απ’ το τίμημα που μπορεί αυτό να επιφέρει στο κοινωνικό σύνολο.
Από αυτη την άποψη, η θέση του Shahabi για την θεμελιώδη ισότητα των κατατρεγμένων, την οποία η αντι-αποικιοκρατική λογική δήθεν δεν αναγνωρίζει, αλλά και το μένος του για τους Παλαιστίνιους, έναν λαό που αυτή τη στιγμή που μιλάμε υφίσταται την συστηματική φυσική εξόντωση του από το Σιωνιστικό απαρτχάιντ, είναι απλώς μια παραλλαγή της βαρβαρότητας του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού φαντασιακού. Μια έμμεση προτροπή προς τον μέσο ιρανό, να αδιαφορήσει για όσα τρομερά συμβαίνουν δίπλα του, να εγκαταλείψει τις διεθνιστικές αξίες και δεσμεύσεις του, να κοιτάξει πρωτίστως το στενό, ιδιωτικό του συμφέρον. Αλήθεια, πόσο παράξενο είναι ότι φωνές διαφωνούντων σαν αυτή του Shahabi, ουσιαστικά ταυτίζονται με τις απόψεις που επαναλαμβάνει διαρκώς στα διαγγέλματα του ο ισραηλινός χασάπης της Γάζας προς τον “ιρανικό λαό”, αλλά και προς τους Λιβανέζους. Στους λόγους του, ο Νετανιάχου λίγο πολύ κάνει ανοιχτή έκκληση στο ένστικτο αυτοσυντήρησης των απανταχού νεομπουρζουάδων. Αναφέρεται ξανά και ξανά στη “διαφθορά” που διακρίνει τις ισλαμικές αρχές στις δύο χώρες, ενώ κατακεραυνώνει την συνήθεια τους να “σπαταλούν” τους πολύτιμους πόρους των κρατών τους για να αναμειγνύονται σε μακρινές συγκρούσεις που δεν τις αφορούν, αντί να αναζητούν τρόπους για να εξυπηρετήσουν αποτελεσματικά το συμφέρον και την ευημερία των πολιτών του Ιράν και του Λιβάνου. Ιδεολογία vs πραγματισμός, ανικανότητα vs τεχνοκρατική διαχείριση, αυτό φαίνεται να είναι το μήνυμα που εκπέμπει ο εγκληματίας πολέμου με τα διαγγέλματα που απευθύνει κάθε τόσο στους Λιβανέζους και τους Ιρανούς. “Νεομπουρζουάδες όλου του κόσμου ενωθείτε”, θα μπορούσε να είναι ο τίτλος αυτών των διαγγελμάτων, όπως και των δακρύβρεχτων άρθρων που γράφει ο Shahabi για την εσωτερική κατάσταση στο Ιράν, πασπαλισμένων με αριστερίστικη μπουρδολογία και μπόλικες δόσεις “λευκής ενοχής”.
Μάλιστα, αν κανείς προεκτείνει αυτή τη θέση μέχρι τη λογική της κατάληξη, αν η αποστροφή που νιώθει κάποιος μπροστά στην γενοκτονία των Παλαιστίνιων δεν είναι παρά ένα κατάλοιπο ιδεολογικού φανατισμού, ένα σύμπτωμα πνευματικής σύγχυσης που φανερώνει την έλλειψη πραγματισμού που μπορεί να μας διακρίνει, τότε εύκολα συμπεραίνει κανείς ότι η εξόντωση των Παλαιστίνιων μπορεί τελικά να είναι και καλό πράγμα. Μήπως δεν θα εξαφάνιζε ένα πρόβλημα που βρίσκεται στο επίκεντρο της εχθρότητας ανάμεσα στο Ισραήλ και τα αραβικά κράτη που το περιβάλλουν; Δεν θα βοηθούσε άραγε να απαλλαγούμε οριστικά από αυτά τα ενοχλητικά “αιώνια θύματα”, των οποίων οι κραυγές οδύνης και διαμαρτυρίας δηλητηριάζουν και διασαλεύουν τις σχέσεις ανάμεσα στα κράτη και τους υπηκόους τους; Και γιατί τελικά έχουμε εμείς την υποχρέωση να ενδιαφερθούμε για την μοίρα των Παλαιστίνιων; Αφού η κοινωνική θέση του καθενός δεν είναι παρά το αναπόφευκτο αποτέλεσμα του συνόλου των ατομικών επιλογών του. Όπως δεν σταματούν να επαναλαμβάνουν και τα καθημάς φερέφωνα των σιωνιστών,x η Χαμάς ευθύνεται για το συλλογικό μαρτύριο στο οποίο υποβάλλονται σήμερα οι Παλαιστίνιοι της Γάζας. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι μέλη της σιωνιστικής κυβέρνησης και οι αξιωματούχοι του κράτους-απαρτχάιντ δηλώνουν ανοιχτά και ανενδοίαστα ότι το Ισραήλ πρόκειται να προσαρτήσει την Γάζα αφού αποτελειώσει την σφαγή και θα μεταφέρει εκεί Εβραίους εποίκους, αφού πρώτα εκδιώξει κι εκκαθαρίσει οποιοδήποτε υπόλειμμα Παλαιστινιακού πληθυσμού έχει επιβιώσει μέχρι τότε στον θύλακα. Εξάλλου, σύμφωνα με την ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού, το θύμα φέρει ακέραια την ευθύνη για την μοίρα που το περιμένει. Είναι υπαίτιο ακριβώς επειδή δεν μπόρεσε να αποκτήσει την δυναμη για να αλλάξει τους σε βάρος του συσχετισμούς. Επειδή δεν κατάφερε να γίνει εκείνο ο θύτης που θα υπογορεύει τις εξελίξεις, που θα καθορίζει μονομερώς και χωρίς να δίνει λογαριασμό σε κανέναν το συλλογικό πεπρωμένο ενός άλλου λαού.
Αρχική εικόνα:
Babylonian Marriage Market, Edwin Long (1875).
i Σύμφωνα με την έρευνα που διεξήγαγε το ιατρικό περιοδικό Lancet, ο αριθμός των θυμάτων στην Γάζα είναι πολύ μεγαλύτερος από τον επίσημα καταγεγραμμένο, διότι υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες πτώματα που παραμένουν θαμμένα κάτω από τα ερείπια των χιλιάδων βομβαρδισμένων και κατεδαφισμένων κτηρίων και τα οποία ο ισραηλινός στρατός απαγορεύει να ανασυρθούν και να συλλεχθούν.
ii S. Shahabi, Ο ρατσισμός των αντιρατσιστών, Αυτολεξεί.
iii Ed. Said, Orientalism (Penguin Books).
iv Τ. Φωτόπουλος, Η ροζ επανάσταση στο Ιράν, η “Αριστερά” και η εκστρατεία αλλαγής καθεστώτος, Περιεκτική Δημοκρατία, τεύχος 20-21, καλοκαίρι 2009 – χειμώνας 2010 & Djavad Salehi-Isfahani, Revolution and redistribution in Iran, Department of Economics, Virgina Tech, Αύγουστος 2006.
v Ιμπεριαλιστικός Φεμινισμός, Avantgarde.
vii S. Said, Socioeconomic background of the Syrian revolution.
viii Ο Αντόνιο Νέγκρι για την Γαλλική Εξέγερση, Περιοδικό Βαβυλωνία, τεύχος 18.
ix Turkey-Syria free trade agrrement, bilaterals.org.
x Βλ. περιοδικό “Το Διαλυτικό”, Εισαγωγικό σημείωμα 8ου τεύχους, αλλά και την κριτική που άσκησαν στο κείμενο οι Ταξικές Μηχανές από την σκοπιά της απο-αποικιοποίησης στο, Αποικιακά ιδεολογήματα για την Παλαιστίνη, #1: Η περίπτωση του περιοδικού “Το Διαλυτικό”.
