Μήπως ο Προυντόν είχε δίκιο;
“Η δυστυχία να σε εκμεταλλεύονται οι καπιταλιστές δεν είναι τίποτα μπροστά στη δυστυχία να μην σε εκμεταλλεύεται κανένας”.
Joan Robinson, Οικονομική Φιλοσοφία
Πρόσφατα έπεσε στα χέρια μου ένας τόμος που εξέδωσε η ιδεολογική επιτροπή της ΚΝΕ με θέμα την εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης στην παραγωγή.i Μου φάνηκε πως το θέμα του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζουν το ζήτημα οι “ορθόδοξοι” κομμουνιστές έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον από την άποψη ότι οι νέες τεχνολογικές υποδομές που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη δεν προορίζονται απλώς να αποτελέσουν ένα νέο εργαλείο στα χέρια του εργαζόμενου βελτιώνοντας τους δείκτες παραγωγικότητας της εργασίας, αλλά αξιώνουν να υποκαταστήσουν καθολικά την εργατική δύναμη και να αποβάλλουν το μεγαλύτερο μέρος της απ’ την οργανική σύνθεση του κεφαλαίου. Για να το πούμε διαφορετικά, αν η πλήρης μηχανοποίηση και η εισαγωγή ρομποτικών συστημάτων στα εργοστάσια αποτέλεσε το κύκνειο άσμα του παραδοσιακού βιομηχανικού προλεταριάτου στις ανεπτυγμένες οικονομίες της Δύσης, η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά μια ανάλογη ριζοσπαστική εξέλιξη, αυτή τη φορά στον τομέα των υπηρεσιών, όπου στα χρόνια της αποβιομηχάνισης έχει μεταναστεύσει η μεγαλύτερη μερίδα των εργαζόμενων προλετάριων. Γίνεται έτσι αντιληπτό ότι εδώ μιλάμε για ριζικές ανακατατάξεις που εκπορεύονται αντικειμενικά απ’ το επίπεδο της εξέλιξης των παραγωγικών δυνάμεων, οι οποίες δυναμιτίζουν τα θεμέλια της θεσμοποιημένης κοινωνικής ιεραρχίας, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά την έλευση κι επιβολή της καπιταλιστικής νεοτερικότητας. Δηλαδή, την ιεραρχία που έχει ως αντικείμενο της την οργάνωση της εργασίας στην καπιταλιστική παραγωγή.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία ευρύτερης αποδιοργάνωσης και αναδόμησης του παραγωγικού μηχανισμού οδηγείται σε οριστική αποσύνθεση η παραδοσιακή κοινωνική ταυτότητα του εργάτη, ενώ μεταλλάσσεται αποφασιστικά η ταξική σχέση που είχε βρει την καλύτερη θεωρητική έκφραση της στην διατύπωση της μαρξικής θεωρίας της αξίας. Κι αυτό γιατί ο Μαρξ όρισε την υπεραξία ως το πλεόνασμα παραγωγής αξίας που ιδιοποιείται το κεφάλαιο και μπορεί να προέλθει αποκλειστικά και μόνο απ’ τον απλήρωτο χρόνο εργασίας του προλετάριου. Η αντίληψη αυτή αποτελεί τον θεμέλιο λίθο απ’ τον οποίο εκκινεί η μαρξική θεωρία της εκμετάλλευσης. Ένα δεύτερο αλληλένδετο αξίωμα διατείνεται ότι η κερδοφορία του κεφαλαίου διευρύνεται εφόσον η διαφορά ανάμεσα στο κόστος της φυσικής αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης (δηλαδή του εργαζόμενου) και της τιμής πώλησης του τελικού προϊόντος αυξάνεται.
Τι γίνεται όμως στην περίπτωση που το κοινωνικό κόστος της παραγωγής φεύγει εντελώς απ’ την εξίσωση; Σύμφωνα με τον Μαρξ οι μηχανές δεν παράγουν πρόσθετη αξία επειδή μεταφέρουν το κόστος που δαπανήθηκε για την κατασκευή τους στο συνολικό κόστος της παραγωγής. Παρ’ όλα αυτά, η πρωταρχική δαπάνη για την εκμηχάνιση αποτελεί συγκυριακή παράμετρο η οποία αντισταθμίζεται σε βάθος χρόνου από την αύξηση της παραγωγικότητας την οποία επιφέρει. Ειδάλλως, δεν θα υπήρχε το αντικειμενικό υπόβαθρο για την εκδήλωση της τάσης για μια συνεχή τεχνική βελτίωση της βιομηχανικής παραγωγής που παρατηρείται μακροϊστορικά και σήμερα έχει φτάσει στο επίπεδο της πλήρους αυτοματοποίησης. Από την άλλη, το κοινωνικό κόστος με την έννοια του μισθού που μέσα του ενσωματώνει το κόστος για τη φυσική αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης, είναι μια ευμετάβλητη παράμετρος που είναι συνυφασμένη με υποκειμενικούς παράγοντες , όπως οι μεταπτώσεις της οικονομίας, οι σχέσεις ισχύος ανάμεσα στους καπιταλιστές και τις δυνάμεις της οργανωμένης εργασίας, η κοινωνική συνείδηση του προλεταριάτου και το επίπεδο της συλλογικής ταξικής οργάνωσης που έχει επιτύχει.
Έτσι, αν επιμείνουμε σε μια ερμηνεία με αυστηρά μαρξιστικά κριτήρια, με μια πρώτη ανάγνωση φαίνεται ότι τείνει να εκλείψει εντελώς η αντικειμενική ανάγκη για ένα σύστημα καταμερισμού της εργασίας σε μαζική κοινωνική κλίμακα. Με την πλήρη αποβολή του προλετάριου απ’ την παραγωγή το κεφάλαιο καταργεί την ίδια την κοινωνική μορφή του, αφού δεν είναι πια σε θέση να διατείνεται ότι παρέχει τα προς το ζην στις μάζες των ετεροκαθοριζόμενων στρωμάτων. Μαζί όμως με την ανάγκη για ένα σύστημα οργάνωσης της εργασίας, εκλείπει και η οποιαδήποτε ιδεολογική απόπειρα κοινωνικής νομιμοποίησης της ατομικής ιδιοκτησίας των παραγωγικών μέσων. Όπως έχει επανειλημμένα καταδείξει ο Z. Bauman, η σχέση αλληλεξάρτησης ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία αποτέλεσε την πρωταρχική καταστατική συνθήκη πάνω στην οποία εδραιώθηκε και εξελίχτηκε η καπιταλιστική νεοτερικότητα. Η αυτοματοποίηση στα εργοστάσια στα τέλη της δεκαετίας του ’70 αποτέλεσε το πρώτο βήμα για τη διάρρηξη αυτή της θυελλώδους σχέσης. Η τάση αυτή για διαζύγιο ανάμεσα στις δυνάμεις της παραγωγής και τις δυνάμεις της εργασίας, συνεχίστηκε με την αποβιομηχάνιση και την γεωγραφική διασπορά της αλυσίδας παραγωγής που εισήγαγε η διεθνοποίηση της οικονομίας, ενώ το Α.Ι. επιφέρει τώρα το τελειωτικό χτύπημα θέτοντας σε κίνηση παρόμοιες εξελίξεις στον τομέα των υπηρεσιών. Υπάρχει η αίσθηση ότι το κοινωνικό συμβόλαιο της νεοτερικότητας καταρρέει και ότι η συνθήκη της “ρευστής νεοτερικότητας” την οποία έχει περιγράψει ο Bauman στα θεωρητικά έργα του μετατρέπεται σε αμετάκλητη και καθολική κατάσταση.ii
Ωστόσο, λίγα απ’ όσα είπαμε πιο πάνω φαίνεται να ανησυχούν ιδιαίτερα τους κομμουνιστές του ΚΚΕ και της κομματικής νεολαίας του. Σύμφωνα με την κλασσική μαρξιστική φόρμουλα, η απόσπαση της υπεραξίας συνεντελείται μονάχα στο πεδίο της παραγωγής και είναι συνυφασμένη με την εκμετάλλευση της ζωντανής εργασίας. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι όσο οι καπιταλιστές προσπαθούν να αυτονομηθούν απ’ τους αντικειμενικούς περιορισμούς της βιολογικής εργασίας εισάγοντας καινούριες τεχνικές στην παραγωγή, τόσο εξανεμίζεται το υπόβαθρο της ίδιας της κερδοφορίας τους (ο λεγόμενος νόμος της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους). Επιπλέον, η οριστική αποβολή των προλετάριων από τους βασικούς κλάδους του οικονομικού συστήματος, θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε μια κρίση υποκατανάλωσης, αφού δεν θα υπάρχει το διαθέσιμο εισόδημα ώστε να απορροφηθούν τα προϊόντα που διατίθεται ως εμπορεύματα στην καπιταλιστική αγορά. Βέβαια, τα δύο σκέλη αυτής της καθησυχαστικής θεωρίας βασίζονται σε δύο σιωπηρές παραδοχές. Σε ότι αφορά την υποκατανάλωση, μια διόλου ριζοσπαστική θεωρητική σύλληψη που την έχει υιοθετήσει στο παρελθόν ακόμη κι ο γάλλος θεωρητικός των διεθνών σχέσεων Emmanuel Toddiii, η υπόρρητη θέση είναι ότι ο τόπος όπου παράγονται και διατίθενται τα προϊόντα ως εμπορεύματα θα πρέπει να είναι ο ίδιος. Δηλαδή, προκειμένου η μείωση των μισθών να επηρεάσει την ζήτηση, η παραγωγή και η κατανάλωση θα πρέπει να τελούνται σε περιορισμένη, τοπική κλίμακα. Αλλά και σε ότι έχει να κάνει με τον μηχανισμό απόσπασης της υπεραξίας, είμαστε εδώ υποχρεωμένοι να θυμηθούμε ξανά τον Προυντόν, ο οποίος είχε εκφράσει την άποψη ότι η άντληση υπεραξίας συντελείται σε δύο φάσεις, αρχικά στην παραγωγή και ύστερα στη σφαίρα της ανταλλαγής, της κατανάλωσης.
Η ορθή διάγνωση του τρόπου με τον οποίο αντλείται η υπεραξία στο καπιταλιστικό σύστημα αποτέλεσε το αντικείμενο μιας σφοδρής ιδεολογικής διαμάχης ανάμεσα στον Μαρξ και τον Προυντόν στα πρώτα χρόνια της Διεθνούς, με έπαθλο την πολιτική κατεύθυνση που θα έπαιρνε το οργανωμένο ταξικό κίνημα του προλεταριάτου.iv Ενώ ο Μαρξ κήρυττε την αναγκαιότητα για ανηλεή ταξική πάλη με απώτερο διακύβευμα την καθολική κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, ο Προυντόν διατεινόταν ότι το προλεταριάτο μπορεί να διεκδικήσει την επιστροφή του μεριδίου της αξίας που του είχαν απαλλοτριώσει οι καπιταλιστές, λαμβάνοντας συλλογικά μέτρα που θα επενεργήσουν στη διαμόρφωση της τιμής με την οποία διατίθεται το προϊόν στη σφαίρα της ανταλλαγής. Ένα τέτοιο παράδειγμα συλλογικής δράσης είναι η σύσταση ενώσεων καταναλωτών, ενοικιαστών, τα μποϋκοτάζ, κλπ. Ο προυντονισμός ερμηνεύτηκε απ’ την μαρξιστική πτέρυγα της Διεθνούς ως μια βαθύτατα ρεφορμιστική ιδεολογία και σίγουρα η άρνηση των μουτουαλιστών (οπαδών του Προυντόν) να αναγνωρίσουν την αναγκαιότητα της ταξικής πάλης ως της μακρο-ιστορικής διαλεκτικής διαδικασίας μέσα απ’ την οποία θα μπουν σταδιακά τα θεμέλια για την κοινωνική απελευθέρωση, αποτέλεσε και την μεγάλη θεωρητική αδυναμία που τους έθεσε στο περιθώριο της Διεθνούς και τελικά του οργανωμένου εργατικού κινήματος. Οι ιδέες του Προυντόν είχαν απήχηση κυρίως στους ανεξάρτητους τεχνίτες των πόλεων και στους εργάτες των μικρών εργαστηρίων και αφορούσαν πιο πολύ το σύμπτωμα (την τιμή όπου αποτυπώνεται υλικά η ιεραρχική σχέση της εκμετάλλευσης) και λιγότερο την αιτία (την εκμετάλλευση αυτή καθ’ εαυτή). Από την άλλη, η θέση για τις κρίσεις υπερ-παραγωγής που προκαλεί η διαρκής υποβάθμιση των υλικών όρων ζωής του προλεταριάτου και η απομείωση της αγοραστική δύναμης των λαϊκών στρωμάτων, είναι η ίδια αντικειμενικά ρεφορμιστική εφόσον εμπεριέχει εντός της την ανάγκη για μια ειρηνική διευθέτηση του ανταγωνισμού ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία.
Ο Murray Bookchin εδώ και χρόνια είχε επισημάνει αυτή την ανακολουθία στην μαρξιστική σκέψη, σε σημείο που να ερμηνεύει την ταξική πάλη ως έναν δομικό μηχανισμό αυτορρύθμισης του συστήματος της οικονομίας της αγοράς.v Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και η σοσιαλιστική απολυταρχία στην ΕΣΣΔ υποχρεώθηκε κάποια στιγμή να χαλαρώσει τον ασφυκτικό έλεγχο που ασκούσε στα εργατικά συνδικάτα της βιομηχανίας και να τους παραχωρήσει έναν βαθμό αυτονομίας, ως ένα διορθωτικό μέτρο που θα της επέτρεπε να αποκτήσει μια πραγματική εικόνα ως προς τις συλλογικές επιθυμίες και ανάγκες των εργατικών μαζών και να προσαρμόσει την οικονομική πολιτική της αναλόγως.vi Φυσικά, αυτή η συμβιωτική σχέση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία καταργείται στην πράξη όταν το κεφάλαιο έχει τις προϋποθέσεις να εφαρμόσει οικονομίες κλίμακος, όταν οι μονάδες παραγωγής του βρίσκονται καθηλωμένες σε ένα μέρος, αλλά τα δίκτυα της διανομής λειτουργούν σε μια διεθνοποιημένη ή ακόμα και πλανητική κλίμακα. Τότε η καπιταλιστική ορθολογικότητα επιβάλλει έναν διεθνοποιημένο καταμερισμό της εργασίας, όπου οι διάφορες περιοχές που εμπλέκονται στην αλυσίδα παραγωγής συσχετίζονται μεταξύ τους ιεραρχικά, χωρίς να είναι υποχρεωμένη η πολυεθνική επιχείρηση να ενσωμάτωσει τον αρνητικό κοινωνικό ή οικολογικό αντίκτυπο που έχει η οικονομική δραστηριότητα της σε μία περιοχή στον συνολικό οικονομικό σχεδιασμό της.
Στην ευκολία με την οποία απορρίπτει η κομμουνστική ορθοδοξία αυτές τις κοσμογονικές αλλαγές είναι εύκολο να διακρίνει κάποιος την προσκόλληση της στο δόγμα. Την έκδηλη αδυναμία της να υποβάλλει σε οποιαδήποτε θεωρητική επεξεργασία κλασσικές κατηγορίες της μαρξικής ανάλυσης, οι οποίες αδυνατούν να περιγράψουν με ακρίβεια την μορφή που παίρνουν σήμερα οι ταξικές σχέσεις και οι σύγχρονοι μηχανισμοί εκμετάλλευσης. Το ΚΚΕ διαθέτει μια εκτεταμένη γραφειοκρατική υποδομή επιφορτισμένη με την παραγωγή συλλογικής γνώσης για λογαριασμό του εργατικού κινήματος. Παρ’ όλα αυτά, οι μελέτες που εκπορεύονται απ’ τα ινστιτούτα και τα λοιπά θεωρητικά όργανα του ΚΚ είναι προορισμένες να διαβλέπουν παντού τάσεις για μια “ραγδαία άνοδο της βιομηχανίας” (ακόμη και στη ρημαγμένη μεταμνημονιακή Ελλάδα), οι οποίες, πολύ βολικά, επιβεβαιώνουν ξανά και ξανά την ηγεμονική θέση που κατέχει το βιομηχανικό προλεταριάτο στην παραδοσιακή μεταβατική στρατηγική των κομμουνιστικών κομμάτων.vii Μαζί βέβαια με αυτή τη διαπίστωση, προκύπτει με φυσικό τρόπο το συμπέρασμα ότι το καθήκον του ΚΚ είναι να συνεχίσει απλά να υπάρχει με την ίδια μορφή που υπάρχει σήμερα. Η ορθοδοξία συνιστά μια μορφή αλλοτριωμένης συνείδησης. Είναι η γλώσσα που εκφράζει τα συμφέροντα μιας κατεστημένης γραφειοκρατίας και αποβλέπει μονάχα στη διατήρηση και την αναπαραγωγή της.
Δεν υπάρχει τίποτα που να τρομάζει περισσότερο τα εφησυχασμένα στελέχη του επίσημου κομματικού μηχανισμού από την ανάγκη το ΚΚ να αλλάξει και να μετεξεχλιχτεί σε μαχητική εμπροσθοφυλακή της ταξικής οργάνωσης του προλεταριάτου, π.χ. στα πρότυπα του σκληροτράχηλου γερμανικού KPD του μεσοπολέμου. Αντιμέτωποι με τις αμείλικτες μεθόδους του ναζιστικού παρακράτους και την απότομη αλλαγή στις αντικειμενικές συνθήκες που επέφερε η τεράστια εξάπλωση της ανεργίας απ’ το 1930 κι έπειτα, οι πολιορκημένοι κομμουνιστές του KPD δεν δίστασαν να διαφοροποιήσουν την μεθοδολογία τους και να επεκτείνουν την πολιτική παρέμβαση τους πέρα απ’ τα εργοστάσια και τους χώρους εργασίας, στο πεδίο της κοινωνικής αναπαραγωγής. Εφόσον η ανεργία είχε αποκόψει την κοινωνική βάση τους από τις μονάδες παραγωγής, οι κομμουνιστές κατέβηκαν στους δρόμους οργανώνοντας επιθετικές δράσεις σε μαζική κλίμακα προκειμένου να διεκδικήσουν με τη βία την ικανοποίηση των συλλογικών υλικών αναγκών των εργαζόμενων στρωμάτων.viii Υπό την επίβλεψη και καθοδήγηση της κομμουνιστικής πρωτοπορίας οργανώθηκαν καταλήψεις ολόκληρων οικοδομικών τετραγώνων ώστε να βρουν καταφύγιο οι προλεταριακές οικογένειες που είχαν μείνει στον δρόμο, ενώ όσοι διέμεναν στο ενοίκιο συμμετείχαν σε εκστρατείες κοινωνικής ανυπακοής κηρύσσοντας στάση πληρωμών ενάντια στους ιδιοκτήτες. Μέρα παρά μέρα, κομμουνιστές προλετάριοι συμμετείχαν στις λεγόμενες “πορείες πείνας”, που χτυπήθηκαν άγρια από τους μπάτσους του καθεστώτος της σοσιαλδημοκρατίας. Συσσίτια και συλλογικές κουζίνες λάμβαναν χώρα τακτικά στις εργατικές συνοικίες, εφαρμόζοντας στην πράξη την ταξική αλληλεγγύη και την αρχή της αλληλοβοήθειας.
Φυσικά, η μετάβαση σε ένα πλήρως αυτοματοποιημένο σύστημα παραγωγής δεν θα συμβεί μέσα σε μια στιγμή, ούτε θα επιβληθεί ταυτόχρονα και στην ίδια έκταση σε όλους τους τομείς της διεθνοποιημένης οικονομίας. Φροντίζει γι’ αυτό τόσο η ανισόμετρη ανάπτυξη του καπιταλισμού, ακόμα και μέσα στην ίδια “εθνική” οικονομία, όσο και η τεχνητή σπάνη που παράγεται από τη δομική λειτουργία του κεφαλαιοκρατικού συστήματος. Οι κυριότεροι παράγοντες που συμβάλλουν στη διατήρηση της τεχνητής σπάνης, παρά την εξέλιξη του τεχνολογικού υπόβαθρου σε επίπεδο που καθιστά βιώσιμο το πέρασμα σε συνθήκες μετασπάνης, είναι η διαμεσολάβηση της ικανοποίησης των κοινωνικών αναγκών από το χρήμα, αλλά και η “περίφραξη” των αγαθών που μπορούν να λειτουργήσουν προς όφελος της κοινωνίας συνολικά μέσω της κατοχύρωσης πνευματικών δικαιωμάτων, η παραβίαση των οποίων τιμωρείται με εξοντωτικές ποινές από τη διεθνή νομοθεσία. Όλα αυτά δημιουργούν ένα θεσμικό πλαίσιο όπου η ελεύθερη διάθεση των αγαθών που μπορούν να αποδειχτούν ιδιαιτέρως ευεργετικά για τα ετεροκαθοριζόμενα στρώματα είναι απλώς αδιανόητη. Στη ρίζα αυτού του προβλήματος βέβαια βρίσκεται σε τελική ανάλυση το καθεστώς ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής βρίσκονται τώρα πια σε ευθεία σύγκρουση με τις παραγωγικές δυνάμεις, κάτι που φαίνεται να συνειδητοποιεί ακόμα και μια μερίδα του κεφαλαίου, η οποία ούτε λίγο, ούτε πολύ απαιτεί την κρατική επιδότηση της ιδιωτικής κατανάλωσης μέσω της χορήγησης ενός οικουμενικού βασικού εισοδήματος, εντελώς αποσυνδεδεμένου από την υποτιθέμενη “ατομική συμβολή” στην παραγωγή.ix Τι σημαίνει αυτή η προτροπή, αν όχι μια σιωπηρή αναγνώριση της ιστορικής αναγκαιότητας για την άμεση θέσμιση ενός κομμουνιστικού συστήματος ελεύθερης παραγωγής και διανομής;
– Στη φωτογραφία απεικονίζονται οι απεσταλμένοι της Πρώτης Διεθνούς, αναμνηστική φωτογραφία, Γενεύη 1866.
i Ιδεολογική Επιτροπή του ΚΣ της ΚΝΕ, Τεχνητή Νοημοσύνη (Σύγχρονη Εποχή).
ii Z. Bauman, Liquid Modernity (Polity Press).
iii “Η συμπίεση των εισοδημάτων από την εργασία, την οποία προκαλεί το σύστημα των ελεύθερων ανταλλαγών, επαναφέρει το παραδοσιακό δίλημμα του καπιταλισμού, το οποίο παρατηρούμε σήμερα να εμφανίζεται σε ολόκληρο τον πλανήτη: οι συμπιεσμένοι μισθοί δεν επιτρέπουν την απορρόφηση της παραγωγής που αυξάνεται”. E. Todd, Μετά την Αυτοκρατορία (Εκδόσεις Κριτική), σελ. 101.
iv M. Schmidt & L. Van der Walt, Black Flame (AK Press), σελ. 85-87.
v M. Bookchin, Listen Marxist! (Μπροσούρα, 1971).
vii Κι αυτό παρά το γεγονός ότι ακόμη και σύμφωνα με τις μελέτες του ίδιου του ΚΚΕ, οι εργαζόμενοι στον τομέα της μεταποίησης για το 2019, δεν ξεπερνούσαν το 9,6% του συνολικού εργατικού δυναμικού στην Ελλάδα. Θέσεις της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος για το 21ο Συνέδριο (Φλεβάρης 2021).
viii Διδάγματα από τον Μεσοπόλεμο, Κόντρα (Μαής 2015).
ix G. Standing, The Case for a Basic Income, Great Transition Initiative.
