Άδεια ράφια στα σουπερμάρκετ και πανικόβλητα κυβερνητικά διαγγέλματα έχουν πλέον γίνει οι κυρίαρχες εικόνες της κρίσης του κοροναϊού. Όμως, η απάντηση της κοινότητας στις εικόνες αυτές, φαίνεται να έχει ένα πιο διαχρονικό χαρακτήρα. Ο ιός και η επιβολή της κοινωνικής απομόνωσης έχουν προκαλέσει αβεβαιότητα και άγχος. Ωστόσο, έχουν αναδυθεί μια σειρά από εθελοντικά τοπικά δίκτυα αλληλοβοήθειας. Για πολλούς από τους ανθρώπους που συμμετέχουν σ’αυτές τις ομάδες, ξέρουν ότι ο όρος “αλληλοβοήθεια” έγινε διάσημος τον 19ο αιώνα από τον αναρχικό στοχαστή Πιετρ Κροπότκιν. Ο Κροπότκιν χρησιμοποιούσε τον όρο “αλληλοβοήθεια” ως εναντίωση στον κοινωνικό δαρβινισμό, ο οποίος περιέγραφε την φύση ως μια πάλη ανταγωνισμού ανάμεσα σε υποκειμένα με διαφορετικά ατομικά συμφέροντα. Άλλωστε, η “επιβίωση του ισχυρού” έγινε και το σλόγκαν που χρησιμοποιούνταν για περιγράψει αυτές τις ανταγωνιστικές σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, φυλών και κρατών. Κατα συνέπεια, αυτός ο τρόπος σκέψης κανονικοποίησε την επιθετικότητα ως μια φυσική απάντηση στην έλλειψη αγαθών.
Στο σημερινό πλαίσιο, το αποτέλεσμα είναι ότι παλεύοντας για το τελευταίο μπουκαλάκι αντισηπτικού τζέλ ή για το τελευταίο ρολό χαρτιού τουαλέτας είναι αναπόφευκτη αντίδραση. Σύμφωνα με αυτήν τη λογική, αν μόνο οι ισχυροί πρέπει να επιβιώσουν, τότε όλοι οι άλλοι πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εχθροί και έχουμε κάθε δικαίωμα να πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα για να προστατεύσουμε τους εαυτούς μας εις βάρος τους.
Αντίθετα ο Kροπότκιν αν και δεχόταν ότι ο ανταγωνισμός ήταν ένας παράγοντας που καθορίζει τη βιολογική ευεξία, το επιχείρημά του ήταν ότι η συνεργασία – ή η αλληλοβοήθεια – ήταν εξίσου σημαντική.
Σαν ηθική ιδέα, η αλληλοβοήθεια περιγράφει τις προσπάθεις των ανθρώπων να βοηθήσουν ό ένας τον άλλον χώρις να θέλουν κάποιο αντάλλαγμα. Αυτή η ιδέα ακμάζει στην τοπική, εκούσια οργάνωση. Ο “Σύλλογος ναυαγοσωστικών σκαφών” ( The Lifeboat Association), που ξεκίνησε ως πρωτοβουλία στην Μεγάλη Βρετανία απο τον William Hillary για να στηρίξει την δημιουργία ενός ιδρύματος για τα θύματα των ναυγίων, είναι ένα παράδειγμα της ηθικής της αυτο-οργάνωσης που είχε στο μυαλό του ο Κροποτκιν. Ο Hillary εμφανίστηκε μπροστά στον βασιλία το 1825 για να στηρίξει αυτό το πρότζεκτ, αφού πρώτα εξήγησε ότι ο σκοπός του ήταν να βοηθήσει “ανθρώπους και πλοία κάθε χώρας, ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται σε κατάσταση πολέμου ή σε ειρήνης”. Φαντάστηκε την δημιουργία μιας βρετανικής ένωσης που θα ενέπνεε την δημιουργία και άλλων αδελφικών ενώσεων σε όλο τον κόσμο.
Στον Κροπότκιν άρεσε ο “σύλλογος ναυαγοσωστικών σκαφών” γιατί βασίζονταν στην “συνεργασία … στον ενθουσιασμό … στην τοπική γνώση”. Βοηθούσε οποινδήποτε είχε ανάγκη και επειδή βασίζονταν στην τοπική δράση, μπορούσε να αντιγραφθεί εύκολα παντού. Αυτός ο σύλλογος ήταν ένα πρότυπο παγκόσμιας δικτύωσης για την οικοδόμιση της αλληλεγγύη.
Εργαζόμαστε μαζί σε μια περίοδο κρίσης
Αυτό είναι το πνεύμα που βλέπουμε στα υποστηρικτικά δίκτυα που αναδύονται καθώς οι άνθρωποι προσπαθούν να αντιμετωπήσουν την πανδημία του κοροναϊού. Γειτονιές, βοηθάνε γειτονιές. Αυτοί που μπορούν να βγούν απο το σπίτι τους συλλέγουν φάρμακεια και είδη πρώτης ανάγκης για του περισσότερο ευάλωτους. Ομάδες δικτυώνονται σε όλες τις πόλεις και συγκεντρώνουν πόρους ώστε κανείς να μην μείνει χώρις υποστήριξη.
Η στήριξη ανάμεσα στα μελη της κοινότητας βρίσκονταν πάντοτε στον πυρήνα της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής. Έρευνες που μελετούν πως οι άνθρωποι απασχολούν την καθημερινότητά τους δείχνουν, προς μεγάλη μας έκπληξη, πως τελικά περνάμε περισσότερο χρόνο σε απλήρωτες δράστηριότητες κοινοτικής στήριξης απο όσο φανταζόμαστε. Η αλληλοβοήθεια και η συνεργασία – για παράδειγμα στις γειτονιές ο ένας προσέχει τα παιδιά του άλλου ή ο ένας βοηθάει τον άλλο να φτιάξει π.χ. ένα χαλασμένο αμάξι – διατρέχουν όλη την κοινωνία. Είναι λάθος να νομίζουμε ότι η προοπτική κέρδους κινεί τις συμπεριφορές μας.
Η αλληλοβοήθεια εμφανίζεται ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης ή κάποιας τρομερής καταστροφής, για παράδειγμα μετά τον τυφώνα Σάντυ στις ΗΠΑ ή στην πυρκαγία στον πύργο του Γκρενφελ στο Λονδίνου. Η ανάδυσή της στο σήμερα, επιβεβαιώνει τις παρατηρήσεις του Κροπότκιν για την δυνατότητα της καθημερινής αλληλεγγύης. Η ερώτηση που έθετε ο Κροπότκιν είναι η εξής: πως μπορούμε να επεκτίνουμε αυτές τις πρακτικές για να επανεξετάσουμε την κοινωνική μας οργάνωση;
Ο Κροπότκιν περιέγραψε τον σύλλογο ναυαγοσωστικών σκαφών ως “άψογα αυθόρμητο”. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε προηγούμενος σχεδιασμός. Αυτό που ο Κροπότκιν εννοούσε ήταν πως η δημιουργία του δεν ήταν υποχρεωτική από τον νόμο. Η εμπιστοσύνη και η πρακτική εφαρμογή είναι αναγκαίες προϋποθέσεις στο όραμα του Κροπότκιν για μια κοινωνία ξαναφτιαγμένη μέσα από την συνεργασία και τον σεβασμό την τοπική αυτοδιάθεση.
Στο σήμερα, με τους πόρους πλέον να φτάνουν στα όριά τους, οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο στηρίζονται πλέον στα δίκτυα αλληλλεγγύης να βοηθήσουν αυτούς που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο, ψωνίζοντας γι’αυτούς που βρίσκονται σε απομόνωση ή στέλνοντας εικονικά μηνύματα στήριξης για να αποτρέψουν την όποια αποθάρρυνση.
Άρα, ίσως, πρέπει ν’αρχίσουμε να σκεφτόμαστε πως μπορούμε να διατηρήσουμε αυτήν την οργάνωση που βασίζεται στην κοινότητα και στον κόσμο μετά τον κορανοϊό.
Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις πολικές της αλληλοβοήθειας και στα νεοφιλελεύθερα προτζεκτ που αποσκοπούν στην ιδιωτικοποίηση των κρατικών υπηρεσιών. Ο Κροπότκιν δεν ήθελε να δει την ευθύνη των κυβερνητικών υπηρεσιών να ανατίθεται σε μεγάλες εταιρίες ή σε απλήρωτους εθελοντές. Ο σκοπός του ήταν να επιτεθεί στις υπάρχουσες δομές εξουσίας. Η αλληλοβοήθεια ακμάζει σε συνθήκες ισότητας και είναι αναγκαίο κομμάτι της αναρχικής επιδίωξης για μια αποκεντρωμένη ομοσπονδία.
Αν η συνέχιση των μέτρων λιτότητας επιστρέψει μετά την κρίση, τότε το γόνιμο έδαφος για αλληλοβοήθεια ενδεχομένως να στερέψει. Αντίθετα, η διατήρηση και επέκταση του βασικού εισοδήματος για όλους μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση και την προώθηση αλλαγών στην κοινωνική βάση μακροπρόθεσμα.
