Ο αφόρητος ατομισμός του αμερικάνικου αθλητισμού – Μερικές σκέψεις με αφορμή ένα βραβείο MVP
Αναδημοσίευση από το HUMBA!.
Βραβεία στα σπορ υπάρχουν πολλά. Κανένα όμως δεν έχει εξαπλωθεί τόσο όσο το βραβείο του «Πολυτιμότερου Παίχτη», που σαν επιδημία μαστίζει κάθε έκφανση του αθλητισμού και κάθε σπορ, κάθε τουρνουά και κάθε αγώνα. Έχουμε λοιπόν MVP της σεζόν, της λίγκας και της ομάδας, έχουμε τον «Man of the Match», αλλά και τον MVP της αγωνιστικής, και πάει λέγοντας.
Προφανώς, το βραβείο αυτό καθαυτό αποτελεί μέρος πια της κουλτούρας των ομαδικών αθλημάτων, εισάγοντας –στην αρχή απ’ το παράθυρο και πλέον απ’ την πόρτα, μετά βαΐων και κλάδων– μια ατομική, ει μη και ατομικιστική, διάσταση σε αθλήματα που έχουν φτιαχτεί για να παίζονται από ομάδες. Δεν μιλάμε εδώ προφανώς για τον πρώτο σκόρερ ή τον πρώτο ριμπάουντερ, δεν μιλάμε για τη «Χρυσή Μπάλα» ή το «Χρυσό Παπούτσι». Τα βραβεία αυτά αφορούν είτε μια ατομική επίδοση, μετρήσιμη και αντικειμενική (πόσα γκολ ή πόντους σκόραρε ένας παίχτης, πχ.), είτε μια γενική αναγνώριση για την αξία ενός αθλητή, η οποία έρχεται εκτός σεζόν (στη λήξη της περιόδου) και εκτός παιχνιδιού, η οποία επίσης –παλαιότερα, πιο πολύ– άρρητα συμπεριλάμβανε και την ομάδα του βραβευθέντα. Πώς άλλωστε θα μπορούσε κάποιος να βγει πρώτος σκόρερ ή καλύτερος ποδοσφαιριστής της χρονιάς χωρίς τη συμβολή της ομάδας του; Αυτονόητο ερώτημα και αυτονόητη σκέψη κάποτε, αλλά πλέον φαίνεται να χάνεται στη λήθη, καθώς τα απανταχού βραβεία MVP, τα οποία αποφασίζουν «ειδήμονες» (δημοσιογράφοι, προπονητές, παίχτες, αλλά πλέον όλο και πιο συχνά οι τηλεθεατές και οι χρήστες των social media –σε έναν faux εκδημοκρατισμό των σπορ), πριμοδοτούν και καθιερώνουν στο συλλογικό θυμικό την πρωτοκαθεδρία του «ενός» έναντι του συνόλου.
Σαφέστατα, στον κόσμο των μοντέρνων σπορ και του μάρκετινγκ, πρέπει να πουληθούν φανέλες και παπούτσια και όλα τα παρελκόμενα, οπότε οι εταιρείες χρειάζονται σταρ για να πουλάνε τα προϊόντα τους. Όμως, σταρ πάντα υπήρχαν στα σπορ, ακόμα και σε εποχές λιγότερο εμπορευματικές και λιγότερο σοσιαλμιντιακές. Οπότε ποια η διαφορά; Μόνο η εντατικοποίηση, η εκτίναξη και η αποθέωση της κουλτούρας του MVP (ελλείψει καλύτερου όρου, προς το παρόν) στα πιο ομαδικά από όλα τα σπορ. Και δεν αναφερόμαστε προφανώς στην κωμωδία με τις Χρυσές Μπάλες που ανταλλάσσουν εκ περιτροπής ο Μέσι με τον Ρονάλντο (δύο ποδοσφαιριστές-εμπορικές φίρμες-πολυεθνικές εταιρείες) και… μας πρήζουν τις δικές μας μπάλες {θυμίζουμε το κείμενο είναι γραμμένο τον Απρίλη του 2018}.
Δεν είναι τυχαίο που αυτή η κουλτούρα του MVP γεννήθηκε και μεγάλωσε στις ΗΠΑ. Γιατί η ατομικιστική ιδεολογία του American dream, ότι δηλαδή «εγώ ο ίδιος, αυτοπροσώπως και μόνος μου, μπορώ να γίνω τα πάντα (αν συνωμοτήσει το σύμπαν και άλλα τέτοια γραφικά), μπορώ να κατακτήσω την (υλική, κατά βάση) ευτυχία, και άρα έχω αποκλειστικά την ευθύνη για την επιτυχία μου ή την αποτυχία μου», δεν θα μπορούσε να μην έχει εμποτίσει και τον αθλητισμό σ’ αυτή τη χώρα. Εκ του προχείρου, μπορούμε να διακρίνουμε κάποια βασικά στοιχεία στα ομαδικά σπορ της υπερδύναμης, τα οποία πιθανόν να έχουν παίξει τον ρόλο τους στην εξατομίκευση του ομαδικού αθλητισμού.
Πρώτον, στην αμερικανική εκδοχή των ομαδικών αθλημάτων, περνάνε ώρες ολόκληρες, αγώνες ολόκληροι, όπου, ως επί το πλείστον, δεν συμβαίνει σχεδόν τίποτα. Μπορείς να φύγεις για κάνα μισάωρο από έναν αγώνα μπέιζμπολ, να επιστρέψεις, και να μην έχεις χάσει τίποτα συνταρακτικό. Μπορείς να περιμένεις με τις ώρες να συμβεί κάτι στο φούτμπολ και να μη συμβαίνει τίποτα. Μπορείς να παρακολουθήσεις άπειρα παιχνίδια μπάσκετ, όπου το μόνο ενδιαφέρον να είναι ποιος (ένας, φυσικά) θα κάνει τριπλ-νταμπλ ή ποιος θα κάνει τα πιο ωραία καρφώματα (χωρίς η νίκη ή η ήττα, δηλαδή, να έχει σχεδόν καμία σημασία, πέρα από μια στατιστική υποσημείωση).
(Σημείωση: Μην ξεχνάμε εδώ, φυσικά, τα περίφημα All-Star Games που είναι απλώς και μόνο αποθέωση ατομικών επιτευγμάτων και υποκειμενικής δημοτικότητας των παιχτών και καμία σχέση δεν έχουν με κάποια ομαδική επιτυχία. Η «Ανατολή» και η «Δύση» δεν είναι ομάδες. Είναι συνονθυλεύματα παιχτών και προπονητών που κάνουν το κομμάτι τους στην πασαρέλα.)
Η ελάττωση της αγωνίας, ο περιορισμός των «φάσεων» που καθορίζουν κάτι ή αποφασίζουν την έκβαση ενός αγώνα επιτελεί δύο λειτουργίες: (α) η πιο αποστασιοποιημένη σχέση του κοινού με το θέαμα τού επιτρέπει να καταναλώνει περισσότερο, να καταναλώνει συνεχώς (χοτ-ντογκ, στοίχημα, μπίρες, κονκάρδες και καπελάκια κ.ο.κ.)· (β) οι εξαιρετικές «φάσεις», οι φάσεις που καθορίζουν όντως κάτι, γίνονται φοβερά σπάνιες (πόσα buzzer beater στο ΝΒΑ όντως έκριναν μια σειρά;) και άρα μπορούν και αυτές να πουληθούν πολύ πιο εύκολα, πολύ πιο όμορφα και για πολύ περισσότερο καιρό.
Δεύτερον, και ακόμα πιο καθοριστικό: τα αμερικανικά σπορ διαθέτουν διαφορετικούς κανονισμούς που κάνουν τα ομαδικά σπορ λιγότερο ομαδικά απ’ ό,τι είναι. Στην πραγματικότητα, η μεταλλαγή των κανονισμών (από το ράγκμπι στο φούτμπολ, από το κρίκετ στο μπέιζμπολ) αντιστρέφει τη λογική των ομαδικών σπορ: από το «ομάδα εναντίον ομάδας» περάσαμε στο «ένας εναντίον όλων», «μόνος μου και όλοι σας», που λέμε.
Δεν είναι τυχαίο που το μπέιζμπολ είναι το αγαπημένο σπορ των Αμερικάνων. Σ’ αυτό, η μία ομάδα προσπαθεί να «φάει» τον μπάτερ (αυτόν με το ρόπαλο) της άλλης. Πρόκειται για κλασική συνταγή του «ένας εναντίον όλων». Ο τύπος με το ρόπαλο είναι ο μοναδικός παίχτης που παίζει για τη μια ομάδα. Η αντίπαλη ομάδα προσπαθεί να τον βγάλει εκτός παιχνιδιού. Ένας εναντίον εννιά, δηλαδή. Το μπέιζμπολ είναι η απλοποιημένη, αμερικάνικη, εκδοχή του αγγλικού κρίκετ: και όταν λέμε απλοποιημένη, εννοούμε απλοποίηση στον υπερθετικό βαθμό (ούτε τους μισούς κανόνες του κρίκετ δεν έχει διατηρήσει το μπέιζμπολ, για αυτό και το κρίκετ μοιάζει ακατανόητο στους Αμερικάνους). Ακόμα και έτσι όμως, μολονότι τα δύο παιχνίδια είναι απολύτως συγγενικά, το κρίκετ διατηρεί ακόμα μια ομαδικότητα που από το μπέιζμπολ έχει χαθεί ανεπιστρεπτί. Στην τελική, στο κρίκετ οι μπάτσμεν (αυτοί με το ρόπαλο, τέλος πάντων) είναι ταυτοχρόνως δύο και η συνεργασία τους καθορίζει μεγάλο μέρος και της τακτικής και της πρακτικής και των δύο ομάδων.
Βέβαια, καλύτερο παράδειγμα από το φούτμπολ δεν υπάρχει. Στον ευρωπαϊκό του πρόγονο, το ράγκμπι, ολόκληρη η ομάδα δουλεύει από κοινού για να σκοράρει: όλη η ομάδα τρέχει, αλλάζει την μπάλα, σκοτώνεται δηλαδή για να πετύχει τον στόχο. Στο φούτμπολ, ωστόσο, ολόκληρη η ομάδα σκοτώνεται για να προστατέψει τον πασέρ, τον κουόρτερμπακ που ακούμε από παιδιά στις αμερικάνικες ταινίες, ο οποίος πρέπει να κάνει την καλή την πάσα στα κατσίκια που τρέχουν σαν τρελά για να κάνουν το τατσντάουν (και να σκοράρουν τους καλούς τους πόντους). Στο ράγκμπι και οι δύο ομάδες είναι υποχρεωμένες να παίζουν την μπάλα και μόνο, άρα τάκλιν σε παίχτες που δεν έχουν την μπάλα απαγορεύεται. Κάτι που δεν ισχύει στο φούτμπολ, όπου όλοι σκοτώνονται «εκτός φάσης», για να βγει η σωστή σέντρα από τον κουόρτερμπακ ή για να την εμποδίσουν. Κι αυτό, γιατί στο ράγκμπι, πάσα με τα χέρια μπορεί να γίνει μόνο προς τα πίσω (σέντρα ακριβείας, κλωτσώντας το «πεπόνι» προς τα μπρος, είναι μάλλον απίθανο να μπορεί να γίνει). Εξού και η κοινή προσπάθεια και των δύο ομάδων, η μεν να πάει την μπάλα μπροστά, η δε να την εμποδίσει. Το αντίθετο στο φούτμπολ, για αυτό και έχουν άλλες συνθέσεις (και άλλους προπονητές) για την επίθεση και άλλες για την άμυνα (ανάλογα, δηλαδή, με το ποιος μπορεί να αμυνθεί καλύτερα). Ένας εναντίον όλων.
Ακόμα και στο μπάσκετ, που ακόμα διατηρεί, αναγκαστικά, τον ομαδικό του χαρακτήρα, οι κανονισμοί αλλάζουν διαρκώς με γνώμονα την ανάδειξη της ατομικής επίδοσης σε βάρος της ομαδικής. Θα μπορούσε κανείς να πει, καθ’ υπερβολήν, ότι η γραμμή του τριπόντου, και η κατά καιρούς μετάθεσή της όλο και πιο μακριά, δημιουργεί έναν καταμερισμό εργασίας μεταξύ των παιχτών, αναδεικνύοντας, ως έναν βαθμό, τον «χερά» τριποντάκια, που θα το στάξει το μακρινό το σουτ. Η απαγόρευση της ζώνης (της πιο ομαδικής άμυνας, που προφανώς απαιτεί ομαδική επίθεση για να αντιμετωπιστεί) υπήρξε, από παλιά, μια τεράστια διαφορά λογικής που καθόρισε και τον διαφορετικό τρόπο που έπαιζαν το παιχνίδι στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Κι όσο κι αν λένε στις τηλεοράσεις ότι «ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπίσεις τη ζώνη είναι το τρίποντο», μην ξεχνάμε ότι, για να βγει καλό (ελεύθερο) σουτ, πρέπει να δουλέψει όλη η ομάδα. Εξάλλου, η ζώνη κάτω από τη ρακέτα, όπου δεν δίνεται επιθετικό φάουλ, αλλά και η (σχεδόν κωμική) αυστηροποίηση του «αντιαθλητικού» φάουλ, είναι τελευταίες εξελίξεις σε μια σειρά αλλαγών που πλασάρονται μεν ως αλλαγές που θα ευνοήσουν τη θεαματικότητα του σπορ, αλλά θα μπορούσαν να ιδωθούν και ως πριμοδότηση της ατομικότητας: απαγορεύεται δεύτερος αμυντικός να προσπαθήσει να πάρει επιθετικό φάουλ από τον παίχτη που κάνει ντράιβ, απαγορεύεται να παίξεις με το ρολόι και τα φάουλ, για να κερδίσεις κάτι ως ομάδα. Θα ήθελα να θυμίσω στους νεότερους έναν παλιό «μυστήριο» (έτσι μας φαίνεται πια) κανονισμό του μπάσκετ: όταν γινόταν φάουλ όχι σε προσπάθεια για σουτ, η ομάδα μπορούσε να διαλέξει αν θα εκτελούσε ο παίχτης της δύο βολές (για την ακρίβεια, 1+1: μόνο αν έβαζε την πρώτη, είχε το δικαίωμα να εκτελέσει και δεύτερη) ή αν θα έπαιζε την μπάλα απέξω. Να δοκιμάσει ο παίχτης να σκοράρει έναν ή δύο πόντους ακόμα ή να παίξουμε τις πιθανότητές μας δουλεύοντας ομαδικά;
Και να μην ξεχάσουμε και το soccer. Δεν θα μιλήσουμε εδώ για το MLS και όλη την μπίζνα του. Στην αμερικανική μαζική κουλτούρα (σειρές, ταινίες), το soccer εμφανίζεται ολοένα και πιο συχνά – ωστόσο το πλαίσιο είναι συγκεκριμένο και δεν έχει καμία σχέση με την αντίστοιχη απεικόνιση του μπέιζμπολ, του φούτμπολ ή του μπάσκετ. Η απεικόνισή του δεν αφορά ούτε το άθλημα αυτό καθαυτό ούτε καν το ανταγωνιστικό σπορ στο υψηλότερο (εθνικό ή διασυλλογικό) επίπεδο – σκεφτείτε πόσες ταινίες ασχολούνται με ομάδες και αθλητές. Όλως αντιθέτως, το soccer εμφανίζεται στα προϊόντα της μαζικής κουλτούρας ως μια εξαιρετική «αθλοπαιδιά» (που λέγαμε παλαιότερα), κατάλληλη για παιδιά, όχι όμως και για ενήλικες (εκτός και αν είναι γυναίκες, κι αυτή είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία). Η λογική πίσω από αυτό είναι προφανής: το soccer είναι ό,τι πρέπει για να γυμνάζονται τα παιδάκια και για να τους μαθαίνει το «ομαδικό πνεύμα», τη συνεργασία, ακόμα και τη φαντασία και τη δημιουργικότητα (περίτεχνες συνεργασίες ή πάσες, εντυπωσιακές φάσεις, ατομική βιρτουοζιτέ, δεν θα δεις ποτέ στο μπέιζμπολ), ωστόσο δεν κάνει για την ενηλικίωση, όπου η ανταγωνιστικότητα εδράζεται αποκλειστικά και μόνο στην ατομική ικανότητα και το ατομικό «ταλέντο», όπου ο καθένας (επιχειρηματίας) πρέπει να τα βάλει με όλους και όλα και να επικρατήσει στο τέλος μόνος του, να κατακτήσει τις κορυφές χωρίς τη βοήθεια κανενός και να θριαμβεύσει στον ανταγωνιστικό κόσμο των μπιγκ μπίζνες πρώτος και καλύτερος όλων. Ίσως αυτός είναι και ένας λόγος που εξηγεί το γεγονός ότι το soccer, στην Αμερική, αποτελεί σαφέστατα άθλημα της μεσαίας και ανώτερης τάξης και διόλου των κατώτερων, οι οποίες δεν του έχουν καμία εκτίμηση. Από τα ’60s, το soccer αποτέλεσε το αποκούμπι της «προοδευτικής» εκπαίδευσης των παιδιών των γιάπηδων που δεν ήθελαν τα βλαστάρια τους να μπλέξουνε με τη βία του φούτμπολ ή το «γκέτο» του μπάσκετ: για τους Αμερικανούς, το soccer ήταν λιγότερο επικίνδυνο, λιγότερο άγριο, λιγότερο ανταγωνιστικό (παραδείγματα: σε τουρνουά δίνονταν βραβεία σε όλους ανεξαιρέτως τους συμμετέχοντες, ενώ οι κεφαλιές απαγορεύονταν, για να αποφευχθούν οι τραυματισμοί στο κεφάλι). Όλα αυτά, είναι προφανώς τελείως ακατανόητα για τους Ευρωπαίους.
Τα παραπάνω συνοψίζονται υπέροχα σε μια αποστροφή του Τζακ Κεμπ, πρώην επαγγελματία κουόρτερμπακ και μετέπειτα βουλευτή των Ρεπουμπλικάνων (ήταν και υποψήφιος αντιπρόεδρος στις εκλογές του ’96), σε ομιλία του στο Κογκρέσο το 1986: «Θεωρώ ότι είναι σημαντικό για όλους τους νέους, που ευελπιστούν να παίξουν κάποτε πραγματικό football, στο οποίο πετάς την μπάλα και την κλωτσάς και τρέχεις και την πιάνεις με τα χέρια, θεωρώ ότι είναι σημαντικό να γίνει μια διάκριση: το football είναι δημοκρατικό και καπιταλιστικό, ενώ το soccer είναι ένα ευρωπαϊκό σοσιαλιστικό άθλημα».
Γιάννης Β
- * το κείμενο βρίσκεται στο 29ο τεύχος του HUMBA!.
