Ο Βολίν για το Κράτος (Η Άγνωστη Επανάσταση)

Ο Βσέβολοντ Μιχάιλοβιτς Άιχενμπαουμ, γνωστός και ως Βολίν (Vsevolod Mikhailovich Eikhenbaum-Volin ή Voline, 1882-1945), ήταν Ρώσος αναρχικός, που έδρασε κυρίως κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Ξεκινώντας από τα κόμματα της άκρας αριστεράς, ήταν ένας εκ των οργανωτών του πρώτου Σοβιέτ της Αγ. Πετρούπολης, κατά τα επαναστατικά γεγονότα του 1905. Εξορίστηκε και πέρασε αρκετά χρόνια σε Γαλλία και ΗΠΑ, ενώ αργότερα, πέρασε στις τάξεις των αναρχικών. Κατάφερε να επιστρέψει στην Ρωσία, όπως και πολλοί εμιγκρέδες, μετά την Επανάσταση του Φλεβάρη του 1917. Έζησε από πρώτο χέρι την Ρωσική Επανάσταση, λαμβάνοντας ενεργό ρόλο στο Μαχνοβίτικο Κίνημα της Ουκρανίας, ενώ κυνηγήθηκε και φυλακίστηκε από τους Μπολσεβίκους για την δράση του. Αφού απελευθερώθηκε, μαζί με άλλους αναρχικούς, μετά από παρεμβάσεις μεγάλων προσωπικοτήτων του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος, αλλά και συνδικαλιστικών οργανώσεων, έφυγε εξόριστος στο Παρίσι. Εκεί, επιδόθηκε σε σπουδαίο συγγραφικό έργο σχετικά με τις εμπειρίες του και συνεργάστηκε με διάφορα αναρχικά έντυπα.

Κύρια συνεισφορά του Βολίν στην αναρχική θεώρηση ήταν η σύλληψη και σχηματοποίηση της ιδέας της αναρχικής “σύνθεσης”, δηλαδή της συνύπαρξης των τριών διαφορετικών ρευμάτων του αναρχισμού (αναρχοκομμουνισμός, αναρχοσυνδικαλισμός, ατομικισμός) σε μια οργάνωση. Ο Βολίν έβλεπε αυτά τα τρία ρεύματα ως “όψεις της ίδιας διαδικασίας, του χτισίματος της οργάνωσης της εργατικής τάξης (συνδικαλισμός), της αναρχοκομμουνιστικής κοινωνίας, η οποία δεν είναι τίποτα περισσότερο από την αναγκαία υλική βάση για την πλήρη ολοκλήρωση του ελεύθερου ατόμου“.

Στο σπουδαιότερο έργο του, “Η Άγνωστη Επανάσταση”,  ένα τρίτομο πόνημα που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1947, περιγράφει βαθιά θαμμένες πλευρές της Ρωσικής Επανάστασης, εντέχνως κρυμμένες από την δεξιά, αλλά και την αριστερή ιστοριογραφία, επικεντρώνοντας κυρίως στον ρόλο των αναρχικών.

Στην αρχή του δεύτερου τόμου, ο οποίος έχει τίτλο “Μπολσεβικισμός και Αναρχία” και πραγματεύεται τις σχέσεις -και κυρίως τις διαφορές- ανάμεσα στα δυο κινήματα, ο Βολίν, προσπαθώντας να εξηγήσει την ήττα των αναρχικών ιδεών, πραγματεύεται τον ρόλο του “Κράτους” στην συνείδηση του απλού λαού και σε υποσημείωσή του επεξηγεί τι ακριβώς ορίζει ο ίδιος, αλλά και το αναρχικό κίνημα ευρύτερα, ως “Κράτος”, προσπαθώντας να ανατρέψει την συσκότιση που συχνά επιχειρείται από την μεριά των αριστερών αλλά και δεξιών πολιτικών δυνάμεων. Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι ακριβώς αυτή η υποσημείωση.

(Στα Ελληνικά, οι δυο πρώτοι τόμοι της “Άγνωστης Επανάστασης” μεταφράστηκαν και εκδόθηκαν από τις εκδόσεις “Διεθνείς Βιβλιοθήκη” την διετία 1975-76, ενώ ο τρίτος τόμος από τις εκδόσεις “Πανοπτικόν” το 2017)

***

“Για ν’ αποφύγουμε κάθε σύγχυση θα ήθελα να δώσω εδώ, απ’ την αρχή, μερικές εξηγήσεις.

Χρησιμοποιώ παντού τον όρο Κράτος στην ουσιαστική, στην τρέχουσα και συγκεκριμένη του έννοια: σ’αυτήν που έχει αποκτήσει ύστερα από μια μακρόχρονη ιστορική εξέλιξη, έννοια που είναι τέλεια κι ομοιόμορφα αποδεκτή απ’όλον τον κόσμο. Μια έννοια, τέλος, που αποτελεί αντικείμενο κάθε διαφωνίας.

Κράτος σημαίνει έναν πολιτικό οργανισμό σταθεροποιημένο, «μηχανιστικά» συγκεντρωτικό ή κατευθυνόμενο από μια πολιτική Κυβέρνηση, που στηρίζεται πάνω σ’ ένα σύνολο νόμων και καταπιεστικών θεσμών.

Μερικοί αστοί, σοσιαλιστές και μπολσεβίκοι συγγραφείς και αντίπαλοί μας, παίρνοντας τον όρο «Κράτος» κάτω από μιαν άλλη έννοια, αόριστη και γενική, δηλώνουν πως ολόκληρο το κοινωνικά οργανωμένο σύνολο, με μεγάλη και πλατειά έκταση, αντιπροσωπεύει ένα «Κράτος». Και απ’ αυτό συμπεραίνουν πως η κάθε νέα Κοινωνία, όποια κι αν είναι, θα αποτελέσει «αναγκαστικά» ένα «Κράτος». Κατά την γνώμη τους, συζητούμε μάταια πάνω σε μια λέξη.

Κατά την δική μας γνώμη, αυτοί παίζουν με τις λέξεις. Μια συγκεκριμένη έννοια, γενικά αποδεκτή και ιστορικά δοσμένη, την αντικαθιστούν με μιαν άλλη κι αγωνίζονται να καταπολεμήσουν εξ ονόματός της την αντικρατική (αντιεξουσιαστική κι αναρχική) ιδέα. Ακόμη, συγχέουν έτσι -ασυνείδητα ή θεληματικά- δύο έννοιες βασικά διαφορετικές: το Κράτος και την Κοινωνία.

Είναι αυτονόητο πως η μελλοντική κοινωνία -η αληθινή- θα’ναι μια «κοινωνία». Είτε τα μέλη της την ονομάζουν «Κράτος», είτε διαφορετικά, δεν έχει καμία σημασία, είναι δευτερεύον ζήτημα. Δεν μας ενδιαφέρει η λέξη αλλά η ουσία. (Θα πρέπει να υποθέσουμε πως θα εγκαταλείψουν τότε έναν όρο που υποδεικνύει μια καθορισμένη και φθαρμένη κοινωνία. Όπως και να’χει το πράγμα, αν η μελλοντική κοινωνία – η αληθινή- ονομάζεται «Κράτος», θαχει μια έννοια αλλιώτικη απ’ αυτή που αμφισβητείται τώρα). Εκείνο που έχει σημασία -κι αυτό βεβαιώνουν οι αναρχικοί- είναι πως αυτή η κοινωνία θα’ναι ασυμβίβαστη μ’ αυτό που αποκαλείται σήμερα «Κράτος».

Επωφελούμαι απ’ τη ευκαιρία για να παρατηρήσω ότι  πολλοί συγγραφείς έχουν άδικο να δέχονται μόνο δυο ορισμούς μέχρι σήμερα παραδεγμένους: ή το Κράτος (που το συγχέουν με την Κοινωνία), ή τον ελεύθερο, αχαλίνωτο ανταγωνισμό, και τη χαοτική πάλη ανάμεσα στα άτομα και τις ομάδες ατόμων. Συνειδητά ή ασυνείδητα αποκλείουν μια τρίτη δυνατότητα, που δεν θα είναι ούτε ένα «Κράτος» (με τη συγκεκριμένη έννοια που υποδείξαμε), ούτε ένα όποιο άθροισμα ατόμων, αλλά μια κοινωνία βασισμένη στις ελεύθερες και φυσικές σχέσεις μεταξύ κάθε είδους ενώσεων και συνασπισμών: καταναλωτικών, παραγωγικών…

Υπάρχει λοιπόν όχι ένας, αλλά δυο αντικρατισμοί βασικά διαφορετικοί: ο ένας παράλογος και κατά συνέπεια εύκολα διαβλητός, που υποτίθεται πως βασίζεται στα «ελεύθερα καπρίτσια των ατόμων» (ποιος λοιπόν κήρυξε μια τέτοια ανοησία; δεν είναι όλο αυτό μια καθαρή επινόηση, που την κυκλοφόρησαν για να εξυπηρετηθεί ο σκοπός;). Ο άλλος αντιπολιτικός, αλλά βασισμένος λογικά σε κάτι λογικά οργανωμένο: Πάνω στις σχέσεις συνεργασίας ανάμεσα στις διάφορες ενώσεις. Είναι εξ ονόματος αυτού του τελευταίου αντικρατισμού που ο αναρχισμός πολεμά το Κράτος.

Μια ανάλογη παρατήρηση θα πρέπει να γίνει και πάνω στον όρο κυβέρνηση. Πολλοί είναι αυτοί που δηλώνουν: «Δεν μπορούμε ποτέ να κάνουμε χωρίς ανθρώπους που να οργανώνουν, να διοικούν, να κατευθύνουν, κτλ.». Ε, λοιπόν, αυτοί που κάνουν κάτι τέτοιο για ένα μεγάλο κοινωνικό σύνολο -για ένα «Κράτος»- σχηματίζουν «Κυβέρνηση», είτε το θέλουμε είτε όχι. Και ισχυρίζονται ακόμη ότι συζητούμε πάνω σε λέξεις! Πέφτουν κι εδώ στο ίδιο λάθος: η πολιτική και η καταπιεστική Κυβέρνηση ενός πολιτικού Κράτους ειν’ ένα πράγμα, κι άλλο πράγμα το σώμα των εμψυχωτών, των οργανωτών, των διοικητικών ή τεχνικών υπευθύνων κλπ., που είναι απαραίτητο για την συντονισμένη λειτουργία των ενώσεων, των ομοσπονδιών κλπ.

Δεν παίζουμε λοιπόν με τις λέξεις για να μην δίνουμε την εντύπωση ότι διαφωνούμε πάνω σε λέξεις! Είμαστε καθαροί και ξάστεροι. Παραδεχόμαστε ναι ή όχι ότι ένα πολιτικό «Κράτος», κατευθυνόμενο από μια αντιπροσωπευτική πολιτική ή όποιου άλλου είδους «Κυβέρνηση», μπορεί να χρησιμέψει σαν πλαίσιο μιας αληθινής μελλοντικής κοινωνίας; Αν το παραδεχόμαστε αυτό, τότε δεν είμαστε αναρχικοί. Αν όχι, είμαστε ως έναν μεγάλο βαθμό. Παραδεχόμαστε ναι ή όχι ότι ένα «Κράτος» πολιτικό, κλπ., μπορεί να εξυπηρετήσει μια μεταβατική κοινωνία που ακολουθεί την πορεία της προς τον αληθινό σοσιαλισμό; Αν παραδεχόμαστε κάτι τέτοιο, τότε δεν είμαστε αναρχικοί. Αν όχι, είμαστε.”