Από τις Μελέτες Χειραφέτησης/ Ελλάδα 1830- 1918

Οι πρώτες αντιδράσεις

Η κήρυξη της Κομμούνας θα διαμορφώσει και στον ελληνικό χώρο 2 στρατόπεδα. Άνισα αλλά διακριτά. Από τη μια μεριά θα βρεθεί η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού Τύπου και από την άλλη θα είναι μόνος υπερασπιστής της Κομμούνας ο Δημοσθένης Παπαθανασίου και η εφημερίδα του «Μέλλον». Ο Παπαθανασίου όπως αναφέρουν οι σχετικές πηγές είναι οπαδός του Προυντόν ήδη από το 1861, αν και κατά το Νούτσο περισσότερο ωθείται από τις αντιοθωνικές του αντιλήψεις για τις οποίες και εκτοπίζεται, τις οποίες περιπλέκει με τις ιδέες περί κατάργησης του κράτους. Άλλωστε πάντα κάπως έτσι εξελίσσεται η συνείδηση, στη βάση πραγματικών ζητημάτων. Ταυτόχρονα βέβαια πρέπει να τονιστεί πως αυτή την περίοδο, είναι κάπως παρακινδυνευμένο να μιλάμε για αναρχικούς και σοσιαλιστές με τους σύγχρονους όρους. Αλλά αυτό θα μας απασχολήσει σε κάποιο μελλοντικό σημείωμα.

Ο Παπαθανασίου λοιπόν θα είναι η μοναδική φωνή που θα επιχειρήσει να υπερασπίσει την Κομμούνα. Υποστήριξη που θα είναι ιδιαίτερα θερμή. Στις 29ν Απριλίου η εφημερίδα Μέλλον θα κυκλοφορήσει με πρωτοσέλιδο τίτλο «Οι αλητήριοι και το νέο κακούργημά τους κατά της δημοκρατίας» όπου φυσικά αλητήριοι χαρακτηρίζονται τα μεγαλοαστικά στρώματα της Γαλλίας που αντιπαλεύουν την Κομμούνα. Η υποστήριξη αυτή θα του κοστίσει γενικά με την προσωπική του τρομοκράτηση που θα περιλαμβάνει και το ξυλοκόπημά του στις 3 Ιουνίου του 1871 στην Ομόνοια.

Ο Δημοσθένης Παπαθανασίου είναι λοιπόν ο μοναδικός υποστηρικτής της Κομμούνας. Η πολιτική της ολοκλήρωση όμως στη σκέψη του, θα είναι όπως ο ίδιος θα γράψει στο Μέλλον στις 16 Απρίλη του 1871 το πολίτευμα και το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής! Ως ένα ομοσπονδιακό δημοκρατικό Σύνταγμα και πολίτευμα, το οποίο εξασφαλίζει στη σκέψη του Παπαθανασίου τη δημοκρατία, και κυρίως την ανάπτυξη σε τοπικό επίπεδο. Είναι γενικό φαινόμενο στην ελληνική χειραφετητική σκέψη η υπεράσπιση της ομοσπονδιακής αντίληψης το 19οαιώνα, και θα ήταν λάθος να διαβαστεί κατά τη γνώμη μου κάτι τέτοιο μόνο με τις κλασσικές αναρχικές αναφορές.

Αν κανείς συνδυάσει πηγές και αναφορές θα δει πως η ιδέα για την δημιουργία ενός πολιτεύματος και Συντάγματος όπως των Η.Π.Α. δεν ήταν καθόλου καινούργια. Η δημιουργία ενός ομόσπονδου κράτους με πρότυπο τις Η.Π.Α. θα εμφανιστεί για πρώτη φορά στο σχέδιο Συντάγματος της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος το 1823, όπου εδώ ο βασιλιάς που θα ηγείται της χώρας προσομοιάζει πολύ με έναν Πρόεδρο ο οποίος δεσμεύεται από Σύνταγμα, με εθνικό κοινοβούλιο και από ισχυρές τοπικές λαϊκές αντιπροσωπείες. Ακόμα πιο εμφατικά η ιδέα θα τεθεί κατά τις συζητήσεις για την κατάρτιση Συντάγματος το 1826, όπου στην αρμόδια επιτροπή για τη σύνταξή του θα προταθεί το προεδρικό σύστημα διακυβέρνησης με σαφή αναφορά στις Η.Π.Α. Δεν είναι εδώ ο χώρος να εξηγηθεί γιατί δεν υιοθετήθηκαν αυτές οι προτάσεις.

Βλέπουμε δηλαδή ότι ο Παπαθανασίου θα υπερασπιστεί προφανώς την Κομμούνα από την άποψη της αυτόβουλης και ανεξάρτητης πράξης των εργατών, όμως το πολιτικό του όραμα θα λέγαμε πως είναι άλλο.

Η τρομοκρατία που θα του ασκηθεί το καλοκαίρι του 1871 από το ελληνικό κράτος (έπειτα από υπόδειξη φυσικά της Γαλλίας προς όλα τα «δημοκρατικά» καθεστώτα) θα έχει ως αποτέλεσμα την αποκήρυξη της Διεθνούς ένωσης των Εργατών, δηλώνοντας στο «Μέλλον» της 27 Αυγούστου 1871 ότι η εφημερίδα του δεν έχει «ουδεμία σχέσιν, ούτε υλικήν ούτε ηθικήν με τη Διεθνή Εταιρεία των Εργατών».

Όποια και αν ήταν η πορεία του, όποιες και αν ήταν οι θεωρητικές ερμηνείες της Κομμούνας από τη μεριά του, ο Δημοσθένης Παπαθανασίου θα είναι πάντα ένα λαμπερό αστέρι της πάλης για τη χειραφέτηση στον ελληνικό χώρο. Το γεγονός πως επιχείρησε να ερμηνεύσει ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός από την άποψη των δικών του ενοράσεων για τη διακυβέρνηση, δε μειώνει σε τίποτα τη συμβολή του στο χειραφετητικό κίνημα. Άλλωστε κανένα πολιτικό ρεύμα όπως θα δούμε σε αυτά τα σημειώματα δεν πήρε τις ιδέες όπως ήταν για να τις φέρει στον ελληνικό χώρο. Άλλωστε ούτε και στην Ευρώπη συνέβη κάτι τέτοιο.

Αιώνια τιμή στο Δημοσθένη Παπαθανασίου και τους συντρόφους του στην εφημερίδα «Μέλλον».

Προηγούμενα άρθρα:

Οι 4 εποχές της Κομμούνας του Παρισιού στην ελληνική πολιτική σκέψη και πράξη

Η πρόσληψη της Κομμούνας στον ελληνικό χώρο. Εισαγωγικές παρατηρήσεις του Νίκου Πελεκούδα