Με τον πολλαπλασιασμό και την τελειοποίηση των τεχνικών μέσων η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την έκρηξη, την ταχύτητα και τη διαδραστικότητα της πληροφόρησης. Τα Μ.Μ.Ε αποτελούν αδιαμφισβήτητα ίσως το δυναμικότερο -από κοινού με τα social media- φαινόμενο των ημερών μας, καθώς επιδρούν σε όλες σχεδόν τις πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας επηρεάζοντας τη σκέψη, τις ιδέες και τις αποφάσεις του ανθρώπου καθορίζοντας συνάμα την ποιότητα της δημοκρατίας –ή της όποιας δημοκρατίας- σε κάθε χώρα.
Υποτίθεται πως τα Μ.Μ.Ε έχουν χρέος να ενημερώνουν τον πολίτη, να ελέγχουν την εκάστοτε εξουσία και να αποτελούν εκείνο το βήμα μέσω του οποίου μπορεί να εκφράζεται η κοινή γνώμη. Εξάλλου, ο Κώδικας Επαγγελματικής Ηθικής και Κοινωνικής Ευθύνης των δημοσιογράφων – μελών της Ε.Σ.Η.Ε.Α. στο πρώτο του άρθρο μεταξύ άλλων αναφέρει πως ‘’το δικαίωμα του ανθρώπου και του πολίτη να πληροφορεί και να πληροφορείται ελεύθερα είναι αναφαίρετο. Η πληροφόρηση είναι κοινωνικό αγαθό και όχι εμπόρευμα ή μέσο προπαγάνδας. Ως εκ τούτου, ο δημοσιογράφος δικαιούται και οφείλει να αυτοδεσμεύεται να εφαρμόσει και να περιφρουρήσει τις ακόλουθες θεμελιώδεις αρχές:
α. Να θεωρεί πρώτιστο καθήκον του προς την κοινωνία και τον εαυτό του τη δημοσιοποίηση όλης της αλήθειας.
β. Να θεωρεί προσβολή για την κοινωνία και πράξη μειωτική για τον εαυτό του τη διαστρέβλωση, την απόκρυψη, την αλλοίωση ή την πλαστογράφηση των πραγματικών περιστατικών.
γ. Να ερευνά προκαταβολικά, με αίσθημα ευθύνης και με επίγνωση των συνεπειών, την ακρίβεια της πληροφορίας ή της είδησης που πρόκειται να μεταδώσει’’.
Δυστυχώς όμως, σε πλείστες όσες περιπτώσεις όλα αυτά δεν αποτελούν τίποτα περισσότερο από ευχολόγια και ευσεβείς πόθους, διότι βλέπουμε στην πράξη πως τα Μ.Μ.Ε -ελεγχόμενα από φορείς της οικονομικής ελίτ και σε αγαστή συνεργασία με τους κρατικούς θεσμούς- έχουν στη συντριπτική τους πλειοψηφία ανερυθρίαστα απεκδυθεί του προαναφερθέντος λειτουργήματός τους, συμπεριφερόμενα ως δεκανίκι της εξουσίας. Με τον τρόπο αυτό, λοιπόν, λειτουργούν αφενός ως όργανα παραπληροφόρησης και αποπροσανατολισμού, καθώς χειραγωγούν τον ανυποψίαστο πολίτη μέσω της σκόπιμης διάδοσης ψευδών ειδήσεων -fake news- με στόχο την καθοδήγηση της κοινής γνώμης σε ατραπούς ανώδυνες για το σύστημα, ακυρώνοντας στην πράξη την ελευθερία της σκέψης. Αφετέρου, υιοθετούν μεροληπτική στάση κατά την παρουσίαση των ‘’ειδήσεων’’ και κατευθύνουν το δέκτη σε μια συγκεκριμένη ερμηνεία των γεγονότων, ‘’κατασκευάζοντας’’ με τον τρόπο αυτό την κοινή γνώμη σύμφωνα με τις επιδιώξεις και τα συμφέροντά τους.
Συν τοις άλλοις, δεν είναι άτοπο το συμπέρασμα πως τα Μ.Μ.Ε εκτός από το να στηρίζουν την εκάστοτε εξουσία -όντες οι ιδιοκτήτες τους κομμάτι της καταπιεστικής αστικής τάξης- παράλληλα μετατρέπουν την ενημέρωση σε εμπορικό προϊόν προς κατανάλωση, λόγω της επικράτησης του κριτηρίου της τηλεθέασης, της ακροαματικότητας, της αύξησης του τιράζ κλπ. Οι ειδήσεις λοιπόν δραματοποιούνται, προκειμένου όχι να ενημερώσουν πλέον αλλά να συγκινήσουν και να τέρψουν, όπως εξάλλου συμβαίνει με κάθε άλλο ψυχαγωγικό προϊόν, με σκοπό να αποφέρουν κέρδη στις επιχειρήσεις των ιδιοκτητών των Μ.Μ.Ε.
Στο σημείο αυτό και προτού περάσουμε σε κάποιες συγκεκριμένες περιπτώσεις σκόπιμης παραπληροφόρησης από πλευράς Μ.Μ.Ε, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε πως η αναφορά στον κώδικα δεοντολογίας της Ε.Σ.Η.Ε.Α. δε γίνεται, προκειμένου να επικαλεστούμε κάποιο θεσμικό όργανο έχοντας την ψευδαίσθηση πως η όποια βαρύτητα των κανόνων του μπορεί δήθεν να αποτελέσει τη δικλείδα προστασίας της ορθής τέλεσης του δημοσιογραφικού λειτουργήματος. Αντιθέτως, θέλει να καταδείξει πως παρ’ όλους τους θεσμικούς κανόνες της δεοντολογίας, η λεγόμενη τέταρτη εξουσία καθόλου δεν πτοείται από το να διαστρεβλώνει την πραγματικότητα κατά το δοκούν. Στο πλαίσιο του καπιταλιστικού τρόπου οργάνωσης της οικονομίας και των κοινωνικών σχέσεων, στο πλαίσιο της συμπόρευσης των τεσσάρων φορέων της εξουσίας -νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική, δημοσιογραφία- αντιλαμβανόμαστε πολύ καλά πως η κυρίαρχη τάξη αλλά και ο κρατικός μηχανισμός χρησιμοποιούν όλα αυτά τα χρήσιμα εργαλεία, προκειμένου να σταθεροποιήσουν την εξουσία τους. Οποιαδήποτε λοιπόν αναφορά σε κάποιον κανόνα δεοντολογίας των δημοσιογράφων μέσα στο υπάρχον οικονομικό και κοινωνικοπολιτικό σύστημα λειτουργεί στο να καταδείξει τόσο πως τα ίδια τα Μ.Μ.Ε δε σέβονται τους κανόνες του δημοσιογραφικού λειτουργήματος όσο και να καταστήσει φανερή τη ματαιότητα αναζήτησης της σωστής λειτουργίας των Μ.Μ.Ε εντός του καπιταλισμού, του κράτους και των αλληλοεμπλεκόμενων συμφερόντων των κυρίαρχων. Με άλλα λόγια, αν θέλουμε μια πραγματική μαχητική δημοσιογραφία, με πλέρια ενημέρωση και αντικειμενική-αδέσμευτη πληροφόρηση από τη βάση, πρέπει να στραφούμε κάπου αλλού. Το πού, ας μας επιτρέψετε, να το απαντήσουμε στο τέλος αυτού του άρθρου.
Θα μπορούσαμε, ωστόσο, να αναφερθούμε επί παραδείγματι σε κάποιες εξόφθαλμα χοντροκομμένες περιπτώσεις σκόπιμης αλλοίωσης της πραγματικότητας το τελευταίο διάστημα από ορισμένα Μ.Μ.Ε. Συγκεκριμένα, ας αναφέρουμε το τηλεοπτικό κανάλι STAR, το οποίο σε κεντρικό δελτίο ειδήσεων πρόβαλλε σε βίντεο-μονταζιέρα τις απειλές των μπάτσων ‘’ΘΑ ΤΟΥΣ ΓΑΜΗΣΟΥΜΕ’’ -απειλές οι οποίες αναφέρονταν προς τους διαδηλωτές της Νέας Σμύρνης- με ψευδή υπότιτλο ‘’ΘΑ ΤΟΝ ΓΑΜΗΣΟΥΝΕ’’, αποκρύπτοντας τις εγκληματικές απειλές των αστυνομικών οργάνων, παρουσιάζοντάς τες δήθεν ως μεταξύ τους προτροπή να σώσουν το συνάδελφό τους.
Παράλληλα, θα μπορούσαμε να αναφερθούμε στην ψευδή και παραπλανητική προβολή του βίντεο, το οποίο τράβαγε δημοσιογράφος κατά την εκκένωση της κατειλημμένης πρυτανείας του Α.Π.Θ στη Θεσσαλονίκη, την ώρα που δεχόταν επίθεση από δυνάμεις των ΜΑΤ. Πρωινή εκπομπή του τηλεοπτικού σταθμού ΣΚΑΙ πρόβαλε το βίντεο έχοντας προηγουμένως σκοπίμως σβήσει το ηχητικό, στο οποίο καθαρά ακούγεται ο δημοσιογράφος να αναφέρει την ιδιότητά του. Οι παρουσιαστές δημοσιογράφοι συνειδητά είπαν ψέμματα και παραπληροφόρησαν το κοινό λέγοντας πως οι εικόνες που τράβαγε ο δημοσιογράφος κ. Λιτσαρδάκης δήθεν προέρχονταν από κάμερα αστυνομικού προσαρμοσμένη στο κράνος του, προφανώς, για να αποκρύψουν πως ο δημοσιογράφος τη στιγμή εκείνη δεχόταν επίθεση από Ματατζήδες. Εν προκειμένω, στο άρθρο 6 του Κώδικα Επαγγελματικής Ηθικής και Κοινωνικής Ευθύνης των δημοσιογράφων – μελών της Ε.Σ.Η.Ε.Α αναφέρεται ρητά πως ‘’ο δημοσιογράφος οφείλει να σέβεται την προσωπικότητα των συναδέλφων του’’. Με ποιον ακριβώς τρόπο οι παρουσιαστές – δημοσιογράφοι ονόματι Οικονόμου και Αναστασοπούλου σεβάστηκαν την προσωπικότητα του συναδέλφου τους αλλοιώνοντας το ρεπορτάζ του παραπλανώντας το κοινό; Προφανώς, με κανέναν τρόπο.
Θα κλείσουμε αυτό το άρθρο με μια άλλη περίπτωση μη ορθής αποτύπωσης της πραγματικότητας από το πατρινό ειδησεογραφικό portal THE BEST. Μια περίπτωση ίσως όχι τόσο κραυγαλέα όσο οι προαναφερθείσες, ωστόσο σίγουρα όχι κάτι που παρατηρείται για πρώτη φορά σε περιπτώσεις που ευρύτερα κομμάτια του αναρχικού-ελευθεριακού κινήματος κατεβαίνουν στο δρόμο. Είναι εξάλλου ευρέως διαδεδομένη η συκοφαντική πρακτική πολλών Μ.Μ.Ε -τόσο αυτών με πανελλαδική όσο και με τοπική εμβέλεια- να παρουσιάζουν τους αναρχικούς και τις αναρχικές ως δήθεν ξένα σώματα σε διάφορες πορείες – συγκεντρώσεις, οι οποίοι δήθεν εκμεταλλεύονται καλέσματα τρίτων, για να παρεισφρήσουν σε μαζικές κινητοποιήσεις και δήθεν να τις μπαχαλέψουν. Ανεξάρτητα από το βαθμό διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, πρέπει να έχουμε κατά νου πως η μισή αλήθεια είναι, εν πολλοίς, χειρότερη από το ολοκληρωτικό ψέμα. Το ολοκληρωτικό ψέμα ενδέχεται να προσκρούει στη λογική ή την πραγματικότητα, η μισή αλήθεια, ωστόσο, εδράζεται σε κάποια πραγματική κατάσταση, την οποία εργαλειακά χρησιμοποιεί ο εκάστοτε συκοφάντης, προκειμένου να στηρίξει επάνω της μια συκοφαντία ή μια επιχειρούμενη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.
Έτσι λοιπόν, το εν λόγω portal σε άρθρο του της 12ης Μάρτη σκόπιμα απέκρυψε αφενός την αφορμή της καλεσμένης συγκέντρωσης-πορείας -δηλαδή την αλληλεγγύη στην εκκενωμένη πρυτανεία του Α.Π.Θ στη Θεσσαλονίκη και στις αγωνιζόμενες, -ους φοιτήτριες και φοιτητές που δέχτηκαν τόσο την καταστολή των ΜΑΤ όσο και την προσαγωγή τους στην ασφάλεια. Επιπροσθέτως, όχι μόνο δεν ανέφεραν την αφορμή της συγκέντρωσης-πορείας αλλά ακόμα περισσότερο απέκρυψαν το ότι στην εν λόγω κινητοποίηση καλούσε με δημόσιο-ανακοινωμένο κάλεσμα αλλά και οργανωμένο μπλοκ το Ελευθεριακό Σχήμα του Πανεπιστημίου Πατρών. Αφού απέκρυψαν όλα τα προαναφερθέντα κι αφού έγραψαν πως ‘’συλλογικές οργανώσεις της πόλης κάνουν συγκέντρωση και πορεία στους δρόμους της Πάτρας’’, ύστερα πρόσθεσαν με ξεκάθαρα αντιθετικό τρόπο πως ‘’στην ουρά της πορείας υπάρχουν περίπου 100 άτομα του αντιεξουσιαστικού χώρου’’ καταλήγοντας εν συνεχεία πως ‘’η αστυνομία βρίσκεται σε επιφυλακή’’.
Επί της ουσίας, δεν ανέφεραν το λόγο της κινητοποίησης, βάφτισαν ένα ελευθεριακό σχήμα φοιτητών γενικά κι αόριστα ως άτομα αντιεξουσιαστών σε προφανή αντιδιαστολή με τις υπόλοιπες συλλογικές οργανώσεις. Ένα άρθρο που σκοπό είχε να παρουσιάσει τους φοιτητές και τις φοιτήτριες που επιλέγουν να αγωνιστούν με το συγκεκριμένο φοιτητικό σχήμα ως κάτι άλλο απ΄ αυτό που είναι αλλά και βέβαια ένα άρθρο που πρόβαλλε συνειδητά μια εικόνα των αναρχικών ως δήθεν περιθωριακών μορφών που κινούνται στην ουρά δηλαδή στο περιθώριο της πορείας.
Ως επίλογο του άρθρου αυτού αλλά και ως απάντηση στο ερώτημα που θέτει ο τίτλος του, θα θέλαμε να παραθέσουμε τα οξυδερκή συμπέρασμα στα οποία καταλήγει και τις προτάσεις τις οποίες διατυπώνει ο δημοσιογράφος – αρθρογράφος του alerta.gr Γιάννης Βολιάτης σε προγενέστερο άρθρο του για την αναγκαιότητα της δημιουργίας ανεξάρτητων εστιών αντιπληροφόρησης.
Αναφέρει λοιπόν στο άρθρο του πως…[..] ένα τεράστιο κομμάτι από αυτούς που αυτο-αποκαλούνται δημοσιογράφοι, στην πραγματικότητα ΔΕΝ είναι δημοσιογράφοι. Δεν ΘΕΛΟΥΝ να είναι δημοσιογράφοι. Δεν τους ενδιαφέρει η ελευθερία του λόγου, της άποψης, ο πλουραλισμός, η ηθική και η δεοντολογία. Τους αρκεί να είναι καλοπληρωμένοι (όσοι είναι) μισθωτοί εργαζόμενοι σε κανάλια και Μέσα, να είναι απλοί πομποί προκατασκευασμένων ειδήσεων, διαμοιραστές της άποψης του αφεντικού, της Κυβέρνησης. Είναι αυτοί που έκαναν γενιές ολόκληρες να γαλουχηθούν με το σύνθημα ΑΛΗΤΕΣ – ΡΟΥΦΙΑΝΟΙ – ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΙ, αυτοί που έκοψαν τα φτερά και τις ελπίδες τόσων νέων που πίστεψαν στην αναζήτηση και την ανάδειξη της (όποιας) αλήθειας, ως ύψιστου καθήκοντος του επαγγέλματος αυτού.
[..] Μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα, και ειδικά στην Ελλάδα, η ανεξάρτητη, η ερευνητική, η ριζοσπαστική δημοσιογραφία ως επάγγελμα δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει γιατί, όπως είπαμε, οι έμμισθοι δημοσιογράφοι είναι δέσμιοι, ηθελημένα ή μη, της άποψης και του συμφέροντος του αφεντικού τους. Και αν υπάρχει, βρίσκεται σε αυτο-χρηματοδοτούμενες παραγωγές, που πασχίζουν να τα βγάλουν πέρα κάτω υπό αντίξοες συνθήκες και με πολύ χαμηλότερα μπάτζετ, σε συνεργατικά μέσα που θάβονται κάτω από την καθεστωτική προπαγάνδα. Και δυστυχώς δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς.
Κι εκεί ακριβώς είναι που έρχεται να κουμπώσει η ανάγκη για ανεξάρτητες φωνές αντιπληροφόρησης, από αυτές που δεν δέχονται για τον εαυτό τους πλέον ούτε καν τον όρο “δημοσιογραφία”, τόσο πολύ έχει αυτός λερωθεί. Site όπως αυτό που διαβάζετε αυτή την στιγμή και άλλα πόσα, αυτο-οργανωμένα ραδιόφωνα, κανάλια και σελίδες στα Social Media κλπ. Επειδή η επαγγελματική δημοσιογραφία έχει ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά όρια. Τα όρια του συστήματος που υπηρετεί ή μέσα στο οποίο είναι αναγκασμένη να επιβιώνει’’.
____________
σύνταξη-επιμέλεια: Πάνος Ασημακόπουλος
