Λαμπερά έξυπνα τηλέφωνα και σβηστά ανθρώπινα μυαλά.
Εδώ και χρόνια, υφίσταται μία δημόσια κουβέντα με θέμα τη συσχέτιση της πτώσης της ανθρώπινης νοημοσύνης με την ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας. Υπάρχει μία μερίδα ερευνητών που υποστηρίζει ότι ο σύγχρονος κόσμος αντιμετωπίζει μια ιστορική μετατόπιση, καθώς ανακαλύπτουν ότι οι νεότεροι άνθρωποι σημειώνουν χαμηλότερες βαθμολογίες στα τεστ νοημοσύνης σε σχέση με τους γονείς τους. Αν ισχύει κάτι τέτοιο, τότε μιλάμε για κάτι πολύ ανησυχητικό και ένα φαινόμενο που σηματοδοτεί μια σημαντική απόκλιση από την, πάνω από έναν αιώνα, σταθερή γνωστική ανάπτυξη σε ολόκληρο τον παγκόσμιο πληθυσμό.
Σύμφωνα με τον Jared Cooney Horvath, νευροεπιστήμονα, εκπαιδευτή και συγγραφέα που έχει εκφράσει δημόσια την παρακμή των γνωστικών ικανοτήτων της Gen Z και επικεφαλή της ερευνητικής ομάδας LME Global, η στασιμότητα της ανθρώπινης νοημοσύνης άρχισε να εμφανίζεται γύρω στο έτος 2010 και η τεχνολογία είναι σαφώς ο κύριος παράγοντας που εξετάζεται όταν μιλάμε για την πτώση των γνωστικών βαθμολογιών της νεότερης γενιάς. Με άλλα λόγια, η απομάκρυνση από τις παραδοσιακές μεθόδους μάθησης έχει δημιουργήσει μια σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ της ανθρώπινης βιολογίας και του ψηφιακού κόσμου.
Φυσικά και είναι αδύνατον να υπάρξει οποιοδήποτε σοβαρό εκπαιδευτικό σύστημα στις μέρες μας που δεν θα χρησιμοποιεί σε μόνιμη βάση υπολογιστές και tablet. Το ίντερνετ προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες και συνεχόμενη πρόσβαση σε έναν κυριολεκτικά απέραντο ωκεανό πληροφορίας. Όλοι συμφωνούμε σε αυτό και η εξέλιξη είναι απαραίτητη, πολλοί όμως πιστεύουν ότι σήμερα έχουμε περάσει σε άλλο στάδιο: Αντί να είναι το διαδίκτυο τμήμα της όποιας διδασκαλίας, έχει διαδικτυοποιηθεί πλήρως ολόκληρη η διαδικασία της διδασκαλίας. Τι σημαίνει αυτό; Λιγότερη επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον, καμία τριβή με τον φυσικό κόσμο και μηδενική ανάγνωση βιβλίων σε έντυπη μορφή, δηλαδή «ξεχνάμε» δραστηριότητες που έχουν βαθύ αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται και λειτουργούν οι εγκέφαλοί μας.
Τα ψηφιακά εργαλεία που χρησιμοποιούμε για τις καθημερινές εργασίες και ο τεράστιος χρόνος που αφιερώνουν παιδιά & ενήλικες κοιτάζοντας οθόνες είναι ένας παράγοντας που μάλλον σχετίζεται έντονα με αυτή την αλλαγή νοημοσύνης. Μία ματιά γύρω μας αρκεί: Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν συνειδητά να περνούν περισσότερο από το ήμισυ του χρόνου που είναι ξύπνιοι κοιτάζοντας ένα smartphone ή μια οθόνη υπολογιστή, κάτι που αφήνει πολύ λίγο χρόνο για άλλες δραστηριότητες ανάπτυξης του εγκεφάλου. Αυτή η συνεχής ψηφιακή κατανάλωση εμποδίζει τον εγκέφαλο να ασχοληθεί με τη βαθιά σκέψη και τη συλλογιστική που απαιτείται για να δουλέψει το μυαλό μας.
Ο Horvath και η ομάδα του διεξήγαγαν μια έρευνα στην οποία συμμετείχαν 80 διαφορετικές χώρες για να δουν πώς η τεχνολογία επηρεάζει την εκπαίδευση σε μαζική κλίμακα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η εθνική αξιολόγηση της εκπαιδευτικής προόδου έδειξε ότι οι βαθμολογίες μειώθηκαν σε περιοχές όπου κάθε μαθητής έλαβε τη δική του προσωπική συσκευή. Οι μαθητές που χρησιμοποιούν υπολογιστές για αρκετές ώρες κάθε μέρα τείνουν να έχουν χειρότερα αποτελέσματα από εκείνους που τους χρησιμοποιούν σπάνια. Υπάρχει όμως κάποια λογική εξήγηση για αυτό ή μήπως απλά υπερβάλει η ομάδα του ερευνητή;
Η ιστορία της ανθρώπινης παρουσίας στον πλανήτη δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Ο εγκέφαλός μας αρχικά δημιουργήθηκε για να μαθαίνει μέσω εμπειριών που σχετίζονται με τον πραγματικό κόσμο και την ουσιαστική επικοινωνία με άλλους ανθρώπους, όπως μέλη της οικογένειας, δασκάλους και την υπόλοιπη κοινότητα. Καλώς ή κακώς, το ανθρώπινο είδος δεν έκανε βήματα προόδου με την επεξεργασία πληροφορίας μέσω γρήγορων απαντήσεων σε ψηφιακές οθόνες και σύντομων βίντεο. Αντίθετα, οι νευρωνικές μας οδοί έχουν σχεδιαστεί για το είδος της εις βάθος μάθησης που προέρχεται από τη σωματική αλληλεπίδραση και τη διαρκή εστίαση.
Κάπου εδώ, δημιουργούνται και άλλα σημαντικά ερωτήματα: Ο άνθρωπος που εξαρτάται πλήρως από την τεχνολογία και θεωρεί ότι είναι πανέξυπνος επειδή μπορεί να βρει μία πληροφορία άμεσα ζει μέσα στις ψευδαισθήσεις. Αυτές οι ψευδαισθήσεις θα τελειώσουν απότομα αν αποχωριστεί για 2-3 ώρες το κινητό του τηλέφωνο. Είναι άλλο πράγμα να μπορείς να απαντήσεις μία ερώτηση που απαιτεί κριτική ικανότητα και συσχετισμούς καταστάσεων και εντελώς άλλο πράγμα να έχεις μία αυτοπεποίθηση που προέρχεται από τη συνεχή πρόσβαση σε στοιχεία στο διαδίκτυο. Επιπλέον, αυτοί που ελέγχουν την τεχνολογία μπορούν πανεύκολα να την εκμεταλλευτούν προς όφελός τους και να τη στρέψουν όπου γουστάρουν χωρίς να συναντήσουν αντίσταση από τους ψηφιακούς σκλάβους.
Οι ψηφιακές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης λανσάρουν και συγχρόνως ενθαρρύνουν ένα ελκυστικό στυλ επικοινωνίας που βασίζεται σε πολύ σύντομες εκρήξεις πληροφοριών και συνεχόμενο σκρολάρισμα στην οθόνη. Αυτή η συνήθεια εκπαιδεύει το ανθρώπινο μυαλό να αναζητά άμεση ανταμοιβή και δυσκολεύει πολύ τους νέους να επικεντρωθούν σε μακροσκελείς εργασίες. Η συνεχής ροή σύντομων βίντεο και μηνυμάτων δεν επιτρέπει το είδος της κριτικής ικανότητας που χαρακτηρίζει ένα σκεπτόμενο μυαλό. Κάπως έτσι, οι δάσκαλοι και οι καθηγητές παρατηρούν όλο και περισσότερους μαθητές να δυσκολεύονται όταν τους ζητείται να διαβάσουν/γράψουν μεγάλα κείμενα ή να λύσουν σύνθετα προβλήματα. Αυτό δεν είναι πρόοδος φίλε αναγνώστη, αυτό είναι συνθηκολόγηση, αν όχι παράδοση άνευ όρων στα νέα ήθη.
Ορισμένες χώρες αναγνωρίζουν ήδη αυτούς τους κινδύνους και λαμβάνουν μέτρα για την εξάλειψη των ψηφιακών πειρασμών από την τάξη. Για παράδειγμα, κάποιες χώρες της Σκανδιναβίας που υιοθέτησαν πριν από χρόνια την καθημερινή και μόνιμη χρήση της τεχνολογίας, έχουν επαναφέρει τα φυσικά βιβλία και απαγόρευσαν τα smartphones σε πολλά σχολεία. Η μετάβαση σε απλούστερη τεχνολογία για τα παιδιά θα μπορούσε να τα βοηθήσει να ανακτήσουν την ικανότητα να εστιάζουν και να σκέφτονται σε βάθος τον κόσμο γύρω τους. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η διαδικασία της μάθησης στις επόμενες γενιές θα απαιτήσει μια ριζική αλλαγή στον τρόπο που προσεγγίζουμε τόσο την τεχνολογία όσο και την καθημερινή ζωή.
